Chapter One: On Justice, Governance and Counsel

شنیدم که در وقت نزع روان به هرمز چنین گفت نوشیروان که خاطر‌نگهدار درویش باش نه در بند آسایش خویش باش نیاساید اندر دیار تو کس چو آسایش خویش جویی و بس نیاید به نزدیک دانا پسند شبان خفته و گرگ درد گوسفند برو پاس درویش محتاج دار که شاه از رعیّت بوَد تاجدار رعیّت چو بیخند و سلطان درخت درخت، ای پسر، باشد از بیخ سخت مکُن تا توانی دل خلق ریش وگر می‌کُنی می‌کَنی بیخ خویش اگر جاده‌ای بایدت مستقیم ره پارسایان امید است و بیم طبیعت شود مرد را بخردی به امّید نیکی و بیم بدی گر این هر دو در پادشه یافتی در اقلیم و مُلکش بنه یافتی که بخشایش آرَد بر امّیدوار به امّید بخشایش کردگار گزند کسانش نیاید پسند که ترسد که در مُلکش آید گزند وگر در سرشت وی این خوی نیست در آن کشور آسودگی‌بوی نیست اگر پای‌بندی رضا پیش گیر وگر یک‌سواری سر خویش گیر فراخی در آن مرز و کشور مخواه که دلتنگ بینی رعیّت ز شاه ز مستکبران دلاور بترس از آن کاو نترسد ز داور بترس دگر کشور آباد بیند به خواب که دارد دل اهل کشور خراب خرابی و بدنامی آید ز جور رسد پیش‌بین این سخن را به غور رعیّت نشاید به بیداد کُشت که مر سلطنت را پناهند و پشت مراعات دهقان کن از بهر خویش که مزدور خوش‌دل کند کار بیش مروّت نباشد بدی با کسی کز او نیکویی دیده باشی بسی شنیدم که خسرو به شیرویه گفت در آن دم که چشمش ز دیدن بخفت بر آن باش تا هرچه نیّت کنی نظر در صلاح رعیّت کنی الا تا نپیچی سر از عدل و رای که مردم ز دستت نپیچند پای گریزد رعیّت ز بیدادگر کُنَد نام زشتش به گیتی سمر بسی بر‌نیاید که بنیاد خوَد بکَند آن که بنهاد بنیاد بد خرابی کُنَد مرد شمشیر‌زن نه چندان که دود دل طفل و زن چراغی که بیوه‌زنی برفروخت بسی دیده باشی که شهری بسوخت از آن بهره‌ورتر در آفاق کیست که در ملکرانی به انصاف زیست چو نوبت رسد زین جهان غربتش ترحّم فرستند بر تربتش بد و نیک مردم چو می‌بگذرند همان به که نامت به نیکی برند خداترس را بر رعیّت گمار که معمار مُلک است پرهیزگار بد‌اندیش توست آن و خون‌خوار خلق که نفع تو جوید در آزار خلق ریاست به دست کسانی خطاست که از دستشان دست‌ها بر خداست نکوکارپرور نبیند بدی چو بد پروری خصم خون خودی مکافات موذی به مالش مکُن که بیخش برآورد باید ز بن مکُن صبر بر عامل ظلم‌دوست که از فربهی بایدش کَند پوست سر گرگ باید هم اوّل بُرید نه چون گوسفندان مردم دَرید چه خوش گفت بازارگانی اسیر چو گِردش گرفتند دزدان به تیر چو مردانگی آید از رهزنان چه مردان لشکر، چه خیل زنان شهنشه که بازارگان را بخَست در خیر بر شهر و لشکر ببَست کی آن‌جا دگر هوشمندان روند چو آوازهٔ رسم بد بشنوند؟ نکو بایدت نام و نیکی قبول نکو دار بازارگان و رسول بزرگان مسافر به جان پرورند که نام نکویی به عالم برند تبه گردد آن مملکت عن‌قریب کز او خاطر‌آزرده آید غریب غریب‌آشنا باش و سیّاح‌دوست که سیّاح جلّاب نام نکوست نکو دار ضیف و مسافر عزیز وز آسیبشان بر حذر باش نیز ز بیگانه پرهیز کردن نکوست که دشمن توان بود در زیِّ دوست غریبی که پر فتنه باشد سرش میازار و بیرون کن از کشورش تو گر خشم بر وی نگیری رواست که خود خوی بد دشمنش در قفاست وگر پارسی باشدش زاد و بوم به صنعاش مفرست و سقلاب و روم هم آن‌جا امانش مده تا به چاشت نشاید بلا بر دگر کس گماشت که گویند برگشته باد آن زمین کز او مردم آیند بیرون چنین قدیمان خود را بیفزای قدر که هرگز نیاید ز پرورده غدر چو خدمتگزاریت گردد کهُن حق سالیانش فرامش مکُن گر او را هرم دست خدمت ببست تو را بر کرم همچنان دست هست شنیدم که شاپور دم در‌کشید چو خسرو به رسمش قلم در‌کشید چو شد حالش از بی‌نوایی تباه نبشت این حکایت به نزدیک شاه چو بذل تو کردم جوانی خویش به هنگام پیری مرانم ز پیش عمل گر دهی مرد منعم شناس که مفلس ندارد ز سلطان هراس چو مفلس فرو‌بُرد گردن به دوش از او بر‌نیاید دگر جز خروش چو مشرف دو دست از امانت بداشت بباید بر او ناظری بر گماشت ور او نیز در‌ساخت با خاطرش ز مشرف عمل بر‌کن و ناظرش خدا‌ترس باید امانت‌گزار امین کز تو ترسد امینش مدار امین باید از داور اندیشناک نه از رفع دیوان و زجر و هلاک بیفشان و بشمار و فارغ نشین که از صد یکی را نبینی امین دو همجنس دیرینه را هم‌قلم نباید فرستاد یک جا به هم چه دانی که همدست گردند و یار یکی دزد باشد، یکی پرده‌دار چو دزدان ز هم باک دارند و بیم روَد در میان کاروانی سلیم یکی را که معزول کردی ز جاه چو چندی برآید ببخشش گناه بر‌آوردن کام امّیدوار به از قید بندی شکستن هزار نویسنده را گر ستون عمل بیفتد، نبُرَّد طناب امل به فرمانبران بر شه دادگر پدروار خشم آورد بر پسر گهش می‌زند تا شود دردناک گهی می‌کُند آبش از دیده پاک چو نرمی کنی خصم گردد دلیر وگر خشم گیری شوند از تو سیر درشتی و نرمی به هم در به است چو رگ‌زن که جرّاح و مرهم‌نه است جوان‌مرد و خوش‌خوی و بخشنده باش چو حق بر تو پاشد تو بر خلق پاش نیامد کس اندر جهان کاو بماند مگر آن کز او نام نیکو بماند نمرد آن که مانَد پس از وی به جای پل و خانی و خان و مهمان‌سرای هر آن کاو نماند از پسش یادگار درخت وجودش نیاورد بار وگر رفت و آثار خیرش نماند نشاید پس مرگش الحمد خواند چو خواهی که نامت بود جاودان مکُن نام نیک بزرگان نهان همین نقش بر‌خوان پس از عهد خویش که دیدی پس از عهد شاهان پیش همین کام و ناز و طرب داشتند به آخر برفتند و بگذاشتند یکی نام نیکو ببُرد از جهان یکی رسم بد ماند از او جاودان به سمع رضا مشنو ایذای کس وگر گفته آید به غورش برس گنهکار را عذر نسیان بنه چو زنهار خواهند زنهار ده گر آید گنهکاری اندر پناه نه شرط است کُشتن به اوّل گناه چو باری بگفتند و نشنید پند بده گوشمالش به زندان و بند وگر پند و بندش نیاید بکار درختی خبیث است بیخش برآر چو خشم آیدت بر گناه کسی تأمل کنش در عقوبت بسی که سهل است لعل بدخشان شکست شکسته نشاید دگرباره بست

ز دریای عمان برآمد کسی سفر کرده هامون و دریا بسی عرب دیده و ترک و تاجیک و روم ز هر جنس در نفس پاکش علوم جهان گشته و دانش اندوخته سفر کرده و صحبت آموخته به هیکل قوی چون تناور درخت ولیکن فرو مانده بی برگ سخت دو صد رقعه بالای هم دوخته ز حراق و او در میان سوخته به شهری در آمد ز دریا کنار بزرگی در آن ناحیت شهریار که طبعی نکونامی اندیش داشت سر عجز در پای درویش داشت بشستند خدمتگزاران شاه سر و تن به حمامش از گرد راه چو بر آستان ملک سر نهاد نیایش کنان دست بر بر نهاد درآمد به ایوان شاهنشهی که بختت جوان باد و دولت رهی نرفتم در این مملکت منزلی کز آسیب آزرده دیدم دلی ندیدم کسی سرگران از شراب مگر هم خرابات دیدم خراب ملک را همین ملک پیرایه بس که راضی نگردد به آزار کس سخن گفت و دامان گوهر فشاند به نطقی که شه آستین برفشاند پسند آمدش حسن گفتار مرد به نزد خودش خواند و اکرام کرد زرش داد و گوهر به شکر قدوم بپرسیدش از گوهر و زاد و بوم بگفت آنچه پرسیدش از سرگذشت به قربت ز دیگر کسان بر گذشت ملک با دل خویش با گفت و گو که دست وزارت سپارد بدو ولیکن بتدریج تا انجمن به سستی نخندند بر رای من به عقلش بباید نخست آزمود به قدر هنر پایگاهش فزود برد بر دل از جور غم بارها که نا آزموده کند کارها چو قاضی به فکرت نویسد سجل نگردد ز دستاربندان خجل نظر کن چو سوفار داری به شست نه آنگه که پرتاب کردی ز دست چو یوسف کسی در صلاح و تمیز به یک سال باید که گردد عزیز به ایام تا بر نیاید بسی نشاید رسیدن به غور کسی ز هر نوع اخلاق او کشف کرد خردمند و پاکیزه دین بود مرد نکو سیرتش دید و روشن قیاس سخن سنج و مقدار مردم شناس به رای از بزرگان مهش دید و بیش نشاندش زبردست دستور خویش چنان حکمت و معرفت کار بست که از امر و نهیش درونی نخست در آورد ملکی به زیر قلم کز او بر وجودی نیامد الم زبان همه حرف گیران ببست که حرفی بدش بر نیامد ز دست حسودی که یک جو خیانت ندید به کارش نیامد چو گندم تپید ز روشن دلش ملک پرتو گرفت وزیر کهن را غم نو گرفت ندید آن خردمند را رخنه‌ای که در وی تواند زدن طعنه‌ای امین و بد اندیش طشتند و مور نشاید در او رخنه کردن به زور ملک را دو خورشید طلعت غلام به سر بر، کمر بسته بودی مدام دو پاکیزه پیکر چو حور و پری چو خورشید و ماه از سدیگر بری دو صورت که گفتی یکی نیست بیش نموده در آیینه همتای خویش سخنهای دانای شیرین سخن گرفت اندر آن هر دو شمشاد بن چو دیدند کاوصاف و خلقش نکوست به طبعش هواخواه گشتند و دوست در او هم اثر کرد میل بشر نه میلی چو کوتاه‌بینان به شر از آسایش آنگه خبر داشتی که در روی ایشان نظر داشتی چو خواهی که قدرت بماند بلند دل، ای خواجه، در ساده رویان مبند وگر خود نباشد غرض در میان حذر کن که دارد به هیبت زیان وزیر اندر این شمه‌ای راه برد به خبث این حکایت بر شاه برد که این را ندانم چه خوانند و کیست! نخواهد به سامان در این ملک زیست سفر کردگان لاابالی زیند که پروردهٔ ملک و دولت نیند شنیدم که با بندگانش سر است خیانت پسند است و شهوت پرست نشاید چنین خیره روی تباه که بد نامی آرد در ایوان شاه مگر نعمت شه فرامش کنم که بینم تباهی و خامش کنم به پندار نتوان سخن گفت زود نگفتم تو را تا یقینم نبود ز فرمانبرانم کسی گوش داشت که آغوش را اندر آغوش داشت من این گفتم اکنون ملک راست رای چو من آزمودم تو نیز آزمای به ناخوب تر صورتی شرح داد که بد مرد را نیکروزی مباد بداندیش بر خرده چون دست یافت درون بزرگان به آتش بتافت به خرده توان آتش افروختن پس آنگه درخت کهن سوختن ملک را چنان گرم کرد این خبر که جوشش برآمد چو مِرجَل به سر غضب دست در خون درویش داشت ولیکن سکون دست در پیش داشت که پرورده کشتن نه مردی بود ستم در پی داد، سردی بود میازار پروردهٔ خویشتن چو تیر تو دارد به تیرش مزن به نعمت نبایست پروردنش چو خواهی به بیداد خون خوردنش از او تا هنرها یقینت نشد در ایوان شاهی قرینت نشد کنون تا یقینت نگردد گناه به گفتار دشمن گزندش مخواه ملک در دل این راز پوشیده داشت که قول حکیمان نیوشیده داشت دل است، ای خردمند، زندان راز چو گفتی نیاید به زنجیر باز نظر کرد پوشیده در کار مرد خلل دید در رای هشیار مرد که ناگه نظر زی یکی بنده کرد پری چهره در زیر لب خنده کرد دو کس را که با هم بود جان و هوش حکایت کنانند و ایشان خموش چو دیده به دیدار کردی دلیر نگردی چو مستسقی از دجله سیر ملک را گمان بدی راست شد ز سودا بر او خشمگین خواست شد هم از حسن تدبیر و رای تمام به آهستگی گفتش ای نیک نام تو را من خردمند پنداشتم بر اسرار ملکت امین داشتم گمان بردمت زیرک و هوشمند ندانستمت خیره و ناپسند چنین مرتفع پایه جای تو نیست گناه از من آمد خطای تو نیست که چون بدگهر پرورم لاجرم خیانت روا داردم در حرم برآورد سر مرد بسیاردان چنین گفت با خسرو کاردان مرا چون بود دامن از جرم پاک نباشد ز خبث بداندیش باک به خاطر درم هرگز این ظن نرفت ندانم که گفت آنچه بر من نرفت شهنشاه گفت: آنچه گفتم برت بگویند خصمان به روی اندرت چنین گفت با من وزیر کهن تو نیز آنچه دانی بگوی و بکن تسبم کنان دست بر لب گرفت کز او هر چه آید نیاید شگفت حسودی که بیند به جای خودم کجا بر زبان آورد جز بدم من آن ساعت انگاشتم دشمنش که بنشاند شه زیردست منش چو سلطان فضیلت نهد بر ویم ندانی که دشمن بود در پیم؟ مرا تا قیامت نگیرد به دوست چو بیند که در عز من ذل اوست بر اینت بگویم حدیثی درست اگر گوش با بنده داری نخست ندانم کجا دیده‌ام در کتاب که ابلیس را دید شخصی به خواب به بالا صنوبر، به دیدن چو حور چو خورشیدش از چهره می‌تافت نور فرا رفت و گفت: ای عجب، این تویی فرشته نباشد بدین نیکویی تو کاین روی داری به حسن قمر چرا در جهانی به زشتی سمر؟ چرا نقش بندت در ایوان شاه دژم روی کرده‌ست و زشت و تباه؟ شنید این سخن بخت برگشته دیو به زاری برآورد بانگ و غریو که ای نیکبخت این نه شکل من است ولیکن قلم در کف دشمن است مرا همچنین نام نیک است لیک ز علت نگوید بداندیش نیک وزیری که جاه من آبش بریخت به فرسنگ باید ز مکرش گریخت ولیکن نیندیشم از خشم شاه دلاور بود در سخن، بی‌گناه اگر محتسب گردد آن را غم است که سنگ ترازوی بارش کم است چو حرفم برآید درست از قلم مرا از همه حرف گیران چه غم؟ ملک در سخن گفتنش خیره ماند سر دست فرماندهی برفشاند که مجرم به زرق و زبان آوری ز جرمی که دارد نگردد بری ز خصمت همانا که نشنیده‌ام نه آخر به چشم خودم دیده‌ام؟ کز این زمره خلق در بارگاه نمی‌باشدت جز در اینان نگاه بخندید مرد سخنگوی و گفت حق است این سخن، حق نشاید نهفت در این نکته‌ای هست اگر بشنوی که حکمت روان باد و دولت قوی نبینی که درویش بی دستگاه به حسرت کند در توانگر نگاه مرا دستگاه جوانی برفت به لهو و لعب زندگانی برفت ز دیدار اینان ندارم شکیب که سرمایه داران حسنند و زیب مرا همچنین چهره گلفام بود بلورینم از خوبی اندام بود در این غایتم رشت باید کفن که مویم چو پنبه‌ست و دوکم بدن مرا همچنین جعد شبرنگ بود قبا در بر از نازکی تنگ بود دو رشته درم در دهن داشت جای چو دیواری از خشت سیمین به‌پای کنونم نگه کن به وقت سخن بیفتاده یک‌یک چو سور کهن در اینان به حسرت چرا ننگرم؟ که عمر تلف کرده یاد آورم برفت از من آن روزهای عزیز به پایان رسد ناگه این روز نیز چو دانشور این در معنی بسفت بگفت این کز این به محال است گفت در ارکان دولت نگه کرد شاه کز این خوبتر لفظ و معنی مخواه کسی را نظر سوی شاهد رواست که داند بدین شاهدی عذر خواست به عقل ار نه آهستگی کردمی به گفتار خصمش بیازردمی به تندی سبک دست بردن به تیغ به دندان برد پشت دست دریغ ز صاحب غرض تا سخن نشنوی که گر کار بندی پشیمان شوی نکونام را جاه و تشریف و مال بیفزود و، بدگوی را گوشمال به تدبیر دستور دانشورش به نیکی بشد نام در کشورش به عدل و کرم سالها ملک راند برفت و نکونامی از وی بماند چنین پادشاهان که دین پرورند به بازوی دین، گوی دولت برند از آنان نبینم در این عهد کس وگر هست بوبکر سعد است و بس بهشتی درختی تو، ای پادشاه که افکنده‌ای سایه یک ساله راه طمع بود از بخت نیک اخترم که بال همای افکند بر سرم خرد گفت دولت نبخشد همای گر اقبال خواهی در این سایه آی خدایا به رحمت نظر کرده‌ای که این سایه بر خلق گسترده‌ای دعا گوی این دولتم بنده‌وار خدایا تو این سایه پاینده دار صواب است پیش از کُشِش بند کرد که نتوان سر کشته پیوند کرد خداوند فرمان و رای و شکوه ز غوغای مردم نگردد ستوه سر پر غرور از تحمل تهی حرامش بود تاج شاهنشهی نگویم چو جنگ آوری پای دار چو خشم آیدت عقل بر جای دار تحمل کند هر که را عقل هست نه عقلی که خشمش کند زیردست چو لشکر برون تاخت خشم از کمین نه انصاف ماند نه تقوی نه دین ندیدم چنین دیو زیر فلک که از وی گریزند چندین ملک

نه بر حکم شرع آب خوردن خطاست وگر خون به فتوی بریزی رواست که را شرع فتوی دهد بر هلاک الا تا نداری ز کشتنش باک وگر دانی اندر تبارش کسان بر ایشان ببخشای و راحت رسان گنه بود مرد ستمکاره را چه تاوان زن و طفل بیچاره را؟ تنت زورمند است و لشکر گران ولیکن در اقلیم دشمن مران که وی بر حصاری گریزد بلند رسد کشوری بی گنه را گزند نظر کن در احوال زندانیان که ممکن بود بی‌گنه در میان چو بازارگان در دیارت بمرد به مالش خساست بود دستبرد کز آن پس که بر وی بگریند زار به هم باز گویند خویش و تبار که مسکین در اقلیم غربت بمرد متاعی کز او ماند ظالم ببرد بیندیش از آن طفلک بی پدر وز آه دل دردمندش حذر بسا نام نیکوی پنجاه سال که یک نام زشتش کند پایمال پسندیده کاران جاوید نام تطاول نکردند بر مال عام بر آفاق اگر سر به سر پادشاست چو مال از توانگر ستاند گداست بمرد از تهیدستی آزاد مرد ز پهلوی مسکین شکم پر نکرد

شنیدم که فرماندهی دادگر قبا داشتی هر دو روی آستر یکی گفتش ای خسرو نیکروز ز دیبای چینی قبایی بدوز بگفت این قدر ستر و آسایش است وز این بگذری زیب و آرایش است نه از بهر آن می‌ستانم خراج که زینت کنم بر خود و تخت و تاج چو همچون زنان حله در تن کنم به مردی کجا دفع دشمن کنم؟ مرا هم ز صد گونه آز و هواست ولیکن خزینه نه تنها مراست خزاین پر از بهر لشکر بود نه از بهر آذین و زیور بود سپاهی که خوشدل نباشد ز شاه ندارد حدود ولایت نگاه چو دشمن خر روستایی برد ملک باج و دَه‌یک چرا می‌خورد؟ مخالف خرش برد و سلطان خراج چه اقبال ماند در آن تخت و تاج؟ رعیت درخت است اگر پروری به کام دل دوستان بر خوری به بی‌رحمی از بیخ و بارش مکن که نادان کند حیف بر خویشتن مروت نباشد بر افتاده زور برد مرغ دون دانه از پیش مور کسان بر خورند از جوانی و بخت که بر زیردستان نگیرند سخت اگر زیردستی در آید ز پای حذر کن ز نالیدنش بر خدای چو شاید گرفتن به نرمی دیار به پیکار خون از مشامی میار به مردی که ملک سراسرْ زمین نیرزد که خونی چکد بر زمین شنیدم که جمشید فرخ‌سرشت به سرچشمه‌ای بر به سنگی نوشت بر این چشمه چون ما بسی دم زدند برفتند چون چشم بر هم زدند گرفتیم عالم به مردی و زور ولیکن نبردیم با خود به گور چو بر دشمنی باشدت دسترس مرنجانْشْ کاو را همین غصه بس عدو زنده سرگشته پیرامُنت به از خون او کشته در گردنت

شنیدم که دارای فرخ تبار ز لشکر جدا ماند روز شکار دوان آمدش گله‌بانی به پیش به دل گفت دارای فرخنده کیش مگر دشمن است این که آمد به جنگ ز دورش بدوزم به تیر خدنگ کمان کیانی به زه راست کرد به یک دم وجودش عدم خواست کرد بگفت ای خداوند ایران و تور که چشم بد از روزگار تو دور من آنم که اسبان شه پرورم به خدمت بدین مرغزار اندرم ملک را دل رفته آمد به جای بخندید و گفت: ای نکوهیده رای تو را یاوری کرد فرخ سروش وگر نه زه آورده بودم به گوش نگهبان مرعی بخندید و گفت: نصیحت ز منعم نباید نهفت نه تدبیر محمود و رای نکوست که دشمن نداند شهنشه ز دوست چنان است در مهتری شرط زیست که هر کهتری را بدانی که کیست مرا بارها در حضر دیده‌ای ز خیل و چراگاه پرسیده‌ای کنونت به مهر آمدم پیشباز نمی‌دانیم از بداندیش باز توانم من، ای نامور شهریار که اسبی برون آرم از صد هزار مرا گله‌بانی به عقل است و رای تو هم گلهٔ خویش باری، بپای در آن تخت و ملک از خلل غم بود که تدبیر شاه از شبان کم بود

تو کی بشنوی نالهٔ دادخواه به کیوان برت کلهٔ خوابگاه؟ چنان خسب کآید فغانت به گوش اگر دادخواهی برآرد خروش که نالد ز ظالم که در دور توست که هر جور کاو می‌کند جور توست نه سگ دامن کاروانی درید که دهقان نادان که سگ پرورید دلیر آمدی سعدیا در سخن چو تیغت به دست است فتحی بکن بگو آنچه دانی که حق گفته به نه رشوت ستانی و نه عشوه ده طمع بند و دفتر ز حکمت بشوی طمع بگسل و هرچه دانی بگوی

خبر یافت گردن‌کشی در عراق که می‌گفت مسکینی از زیر طاق تو هم بر دری هستی امیدوار پس امید بر در نشینان برآر نخواهی که باشد دلت دردمند دل دردمندان برآور ز بند پریشانی خاطر دادخواه براندازد از مملکت پادشاه تو خفته خنک در حرم نیمروز غریب از برون گو به گرما بسوز ستانندهٔ داد آن کس خداست که نتواند از پادشه دادخواست

یکی از بزرگان اهل تمیز حکایت کند ز ابن عبدالعزیز که بودش نگینی در انگشتری فرو مانده در قیمتش جوهری به شب گفتی از جرم گیتی فروز دری بود از روشنایی چو روز قضا را درآمد یکی خشک سال که شد بدر سیمای مردم هلال چو در مردم آرام و قوت ندید خود آسوده بودن مروت ندید چو بیند کسی زهر در کام خلق کیش بگذرد آب نوشین به حلق بفرمود و بفروختندش به سیم که رحم آمدش بر غریب و یتیم به یک هفته نقدش به تاراج داد به درویش و مسکین و محتاج داد فتادند در وی ملامت کنان که دیگر به دستت نیاید چنان شنیدم که می‌گفت و باران دمع فرو می‌دویدش به عارض چو شمع که زشت است پیرایه بر شهریار دل شهری از ناتوانی فگار مرا شاید انگشتری بی‌نگین نشاید دل خلقی اندوهگین خنک آن که آسایش مرد و زن گزیند بر آرایش خویشتن نکردند رغبت هنرپروران به شادی خویش از غم دیگران اگر خوش بخسبد ملک بر سریر نپندارم آسوده خسبد فقیر وگر زنده دارد شب دیر باز بخسبند مردم به آرام و ناز بحمدالله این سیرت و راه راست اتابک ابوبکر بن سعد راست کس از فتنه در پارس دیگر نشان نبیند مگر قامت مهوشان یکی پنج بیتم خوش آمد به گوش که در مجلسی می‌سرودند دوش مرا راحت از زندگی دوش بود که آن ماهرویم در آغوش بود مر او را چو دیدم سر از خواب مست بدو گفتم ای سرو پیش تو پست دمی نرگس از خواب نوشین بشوی چو گلبن بخند و چو بلبل بگوی چه می‌خسبی ای فتنه روزگار؟ بیا و می لعل نوشین بیار نگه کرد شوریده از خواب و گفت مرا فتنه خوانی و گویی مخفت در ایام سلطان روشن نفس نبیند دگر فتنه بیدار کس

در اخبار شاهان پیشینه هست که چون تکله بر تخت زنگی نشست به دورانش از کس نیازرد کس سبق برد اگر خود همین بود و بس چنین گفت یک ره به صاحبدلی که عمرم به سر رفت بی حاصلی بخواهم به کنج عبادت نشست که دریابم این پنج روزی که هست چو می‌بگذرد جاه و ملک و سریر نبرد از جهان دولت الا فقیر چو بشنید دانای روشن نفس به تندی برآشفت کای تکله بس! طریقت به جز خدمت خلق نیست به تسبیح و سجاده و دلق نیست تو بر تخت سلطانی خویش باش به اخلاق پاکیزه درویش باش به صدق و ارادت میان بسته‌دار ز طامات و دعوی زبان بسته دار قدم باید اندر طریقت نه دم که اصلی ندارد دم بی‌قدم بزرگان که نقد صفا داشتند چنین خرقه زیر قبا داشتند

شنیدم که بگریست سلطان روم بر نیکمردی ز اهل علوم که پایابم از دست دشمن نماند جز این قلعه و شهر با من نماند بسی جهد کردم که فرزند من پس از من بود سرور انجمن کنون دشمن بدگهر دست یافت سر دست مردی و جهدم بتافت چه تدبیر سازم، چه درمان کنم؟ که از غم بفرسود جان در تنم بگفت ای برادر غم خویش خور که از عمر بهتر شد و بیشتر تو را این قدر تا بمانی بس است چو رفتی جهان جای دیگر کس است اگر هوشمند است و گر بی‌خرد غم او مخور کاو غم خود خورد مشقت نیرزد جهان داشتن گرفتن به شمشیر و بگذاشتن بدین پنج روزه اقامت مناز به اندیشه تدبیر رفتن بساز که را دانی از خسروان عجم ز عهد فریدون و ضحاک و جم که بر تخت و ملکش نیامد زوال؟ نماند به جز ملک ایزد تعال که را جاودان ماندن امید ماند چو کس را نبینی که جاوید ماند؟ که را سیم و زر ماند و گنج و مال پس از وی به چندی شود پایمال وز آن کس که خیری بماند روان دمادم رسد رحمتش بر روان بزرگی کز او نام نیکو نماند توان گفت با اهل دل کاو نماند الا تا درخت کرم پروری گر امیدواری کز او بر خوری کرم کن که فردا که دیوان نهند منازل به مقدار احسان دهند یکی را که سعی قدم پیشتر به درگاه حق، منزلت بیشتر یکی باز پس خائن و شرمسار بترسد همی مرد ناکرده کار بهل تا به دندان گزد پشت دست تنوری چنین گرم و نانی نبست بدانی گه غله برداشتن که سستی بود تخم ناکاشتن

خردمند مردی در اقصای شام گرفت از جهان کنج غاری مقام به صبرش در آن کنج تاریک جای به گنج قناعت فرو رفته پای شنیدم که نامش خدادوست بود ملک سیرتی، آدمی پوست بود بزرگان نهادند سر بر درش که در می‌نیامد به درها سرش تمنا کند عارف پاکباز به دریوزه از خویشتن ترک آز چو هر ساعتش نفس گوید بده به خواری بگرداندش ده به ده در آن مرز کاین پیر هشیار بود یکی مرزبان ستمکار بود که هر ناتوان را که دریافتی به سرپنجگی پنجه برتافتی جهان سوز و بی‌رحمت و خیره‌کش ز تلخیش روی جهانی ترش گروهی برفتند از آن ظلم و عار ببردند نام بدش در دیار گروهی بماندند مسکین و ریش پس چرخه نفرین گرفتند پیش ید ظلم جایی که گردد دراز نبینی لب مردم از خنده باز به دیدار شیخ آمدی گاه گاه خدادوست در وی نکردی نگاه ملک نوبتی گفتش: ای نیکبخت به نفرت ز من در مکش روی سخت مرا با تو دانی سر دوستی است تو را دشمنی با من از بهر چیست؟ گرفتم که سالار کشور نیم به عزت ز درویش کمتر نیم نگویم فضیلت نهم بر کسی چنان باش با من که با هر کسی شنید این سخن عابد هوشیار بر آشفت و گفت: ای ملک، هوش دار وجودت پریشانی خلق از اوست ندارم پریشانی خلق دوست تو با آن که من دوستم، دشمنی نپندارمت دوستدار منی چرا دوست دارم به باطل منت چو دانم که دارد خدا دشمنت؟ مده بوسه بر دست من دوستوار برو دوستداران من دوست دار خدادوست را گر بدرند پوست نخواهد شدن دشمن دوست، دوست عجب دارم از خواب آن سنگدل که خلقی بخسبند از او تنگدل

مها زورمندی مکن با کهان که بر یک نمط می‌نماند جهان سر پنجهٔ ناتوان بر مپیچ که گر دست یابد برآیی به هیچ عدو را به کوچک نباید شمرد که کوه کلان دیدم از سنگ خرد نبینی که چون با هم آیند مور ز شیران جنگی برآرند شور نه موری که مویی کز آن کمتر است چو پر شد ز زنجیر محکمتر است مبر گفتمت پای مردم ز جای که عاجز شوی گر درآیی ز پای دل دوستان جمع بهتر که گنج خزینه تهی به که مردم به رنج مینداز در پای کار کسی که افتد که در پایش افتی بسی تحمل کن ای ناتوان از قوی که روزی تواناتر از وی شوی به همت برآر از ستیهنده شور که بازوی همت به از دست زور لب خشک مظلوم را گو بخند که دندان ظالم بخواهند کند به بانگ دهل خواجه بیدار گشت چه داند شب پاسبان چون گذشت؟ خورد کاروانی غم بار خویش نسوزد دلش بر خر پشت ریش گرفتم کز افتادگان نیستی چو افتاده بینی چرا نیستی؟ بر اینت بگویم یکی سرگذشت که سستی بود زین سخن درگذشت

چنان قَحط سالی شد اندر دمشق که یاران فراموش کردند عشق چنان آسمان بر زمین شد بَخیل که لب تَر نکردند، زرع و نَخیل بخوشید سرچشمه‌های قدیم نَمانْد آب، جز آبِ چشمِ یتیم نبودی به‌جز آهِ بیوهْ زنی اگر بَر شدی دودی از روزَنی چو درویشِ بی‌رنگْ دیدم درخت قوی بازوان، سُست و درمانده سخت نه در کوه سبزی نه در باغ شَخ ملخْ بوستان خورده، مَردُمْ ملخ در آن حال، پیش آمدم دوستی از او مانده بر استخوان، پوستی وگرچه به مُکنت، قوی حال بود خداوندِ جاه و زر و مال بود بدو گفتم: ای یارِ پاکیزه‌خوی چه درماندگی پیشت آمد؟ بگوی بغُرّید بر من، که عقلت کجاست؟ چو دانیّ و پُرسی، سؤالت خطاست نبینی که سختی به غایت رسید؟ مَشَقَّت به حَدِّ نَهایت رسید؟ نه باران همی آید از آسمان نه بَر می‌رود، دودِ فریادخوان بدو گفتم: آخِر تو را باک نیست کُشَد زَهر، جایی که تریاک نیست گر از نیستی دیگری شد هلاک تو را هست، بَط را ز طوفان چه باک؟ نگه کرد رنجیده در منْ فَقیه نگه کردنِ عالِمْ اندر سَفیه که مَرد ارچه بر ساحل است، ای رفیق نیاساید و دوستانش غَریق من از بینوایی نِیَم رویْ زرد غمِ بینوایان، رُخَم زرد کرد نخواهد که بیند خردمند، ریش نه بر عُضوِ مردم، نه بر عُضوِ خویش یکی اول از تَندُرُستانْ منم که ریشی ببینم بلرزد تنم مُنَغَّص بُوَد عیش آن تندرست که باشد به پهلوی بیمارِ سست چو بینم که درویشِ مسکین نخورد به کامْ اَندَرَم، لُقمه زهر است و درد یکی را به زندانْ درش دوستان کجا مانَدَش، عیشِ در بوستان؟

شبی دود خلق آتشی برفروخت شنیدم که بغداد نیمی بسوخت یکی شکر گفت اندران خاک و دود که دکان ما را گزندی نبود جهاندیده‌ای گفتش ای بوالهوس تو را خود غم خویشتن بود و بس؟ پسندی که شهری بسوزد به نار اگر چه سرایت بود بر کنار؟ به جز سنگدل ناکُنَد معده تنگ چو بیند کسان بر شکم بسته سنگ توانگر خود آن لقمه چون می‌خورد‌؟ چو بیند که درویش خون می‌خورد؟ مگو تندرست است رنجور‌دار که می‌پیچد از غصه رنجوروار تنکدل چو یاران به منزل رسند نخسبد که واماندگان از پسند دل پادشاهان شود بارکش چو بینند در گل خر خارکش اگر در سرای سعادت کس است ز گفتار سعدیش حرفی بس است همینت بسنده‌ست اگر بشنوی که گر خار کاری سمن ندروی

خبرداری از خسروان عجم که کردند بر زیردستان ستم؟ نه آن شوکت و پادشایی بماند نه آن ظلم بر روستایی بماند خطا بین که بر دست ظالم برفت جهان ماند و با او مظالم برفت خنک روز محشر تن دادگر که در سایهٔ عرش دارد مقر به قومی که نیکی پسندد خدای دهد خسروی عادل و نیک‌رای چو خواهد که ویران شود عالمی کند ملک در پنجهٔ ظالمی سگالند از او نیکمردان حذر که خشم خدای است بیدادگر بزرگی از او دان و منّت شناس که زایل شود نعمت ناسپاس اگر شکر کردی بر این ملک و مال به مالی و ملکی رسی بی‌زوال وگر جور در پادشایی کنی پس از پادشایی گدایی کنی حرام است بر پادشه خواب خوش چو باشد ضعیف از قوی بارکش میازار عامی به یک خردله که سلطان شبان است و عامی گله چو پرخاش بینند و بیداد از او شبان نیست، گرگ است، فریاد از او بد انجام رفت و بد اندیشه کرد که با زیردستان جفا، پیشه کرد به سختی و سستی بر این بگذرد بماند بر او سالها نام بد نخواهی که نفرین کنند از پست نکو باش تا بد نگوید کست

شنیدم که در مرزی از باختر برادر دو بودند از یک پدر سپهدار و گردن کش و پیلتن نکو روی و دانا و شمشیر زن پدر هر دو را سهمگین مرد یافت طلبکار جولان و ناورد یافت برفت آن زمین را دو قسمت نهاد به هر یک پسر، زآن نصیبی بداد مبادا که بر یکدگر سر کشند به پیکار شمشیر کین برکشند پدر بعد از آن، روزگاری شمرد به جان آفرین جان شیرین سپرد اجل بگسلاندش طناب امل وفاتش فرو بست دست عمل مقرر شد آن مملکت بر دو شاه که بی حد و مر بود گنج و سپاه به حکم نظر در به‌افتاد خویش گرفتند هر یک، یکی راه پیش یکی عدل تا نام نیکو برد یکی ظلم تا مال گرد آورد یکی عاطفت سیرت خویش کرد درم داد و تیمار درویش خورد بنا کرد و نان داد و لشکر نواخت شب از بهر درویش، شبخانه ساخت خزاین تهی کرد و پر کرد جیش چنان کز خلایق به هنگام عیش برآمد همی بانگ شادی چو رعد چو شیراز در عهد بوبکر سعد خدیو خردمند فرخ نهاد که شاخ امیدش برومند باد حکایت شنو کان گو نامجوی پسندیده پی بود و فرخنده خوی ملازم به دلداری خاص و عام ثناگوی حق بامدادان و شام در آن ملک قارون برفتی دلیر که شه دادگر بود و درویش سیر نیامد در ایام او بر دلی نگویم که خاری که برگ گلی سرآمد به تأیید ملک از سران نهادند سر بر خطش سروران دگر خواست کافزون کند تخت و تاج بیافزود بر مرد دهقان خراج طمع کرد در مال بازارگان بلا ریخت بر جان بیچارگان به امید بیشی نداد و نخورد خردمند داند که ناخوب کرد که تا جمع کرد آن زر از گربزی پراکنده شد لشکر از عاجزی شنیدند بازارگانان خبر که ظلم است در بوم آن بی‌هنر بریدند از آنجا خرید و فروخت زراعت نیامد، رعیت بسوخت چو اقبالش از دوستی سر بتافت به ناکام دشمن بر او دست یافت ستیز فلک بیخ و بارش بکند سم اسب دشمن دیارش بکند وفا در که جوید چو پیمان گسیخت؟ خراج از که خواهد چو دهقان گریخت؟ چه نیکی طمع دارد آن بی‌صفا که باشد دعای بدش در قفا؟ چو بختش نگون بود در کاف کن نکرد آنچه نیکانش گفتند کن چه گفتند نیکان بدان نیکمرد؟ تو برخور که بیدادگر بر نخورد گمانش خطا بود و تدبیر سست که در عدل بود آنچه در ظلم جست یکی بر سر شاخ، بن می‌برید خداوند بستان نگه کرد و دید بگفتا گر این مرد بد می‌کند نه با من که با نفس خود می‌کند نصیحت بجای است اگر بشنوی ضعیفان میفکن به کتف قوی که فردا به داور برد خسروی گدایی که پیشت نیرزد جوی چو خواهی که فردا به وی مهتری مکن دشمن خویشتن، کهتری که چون بگذرد بر تو این سلطنت بگیرد به قهر آن گدا دامنت مکن، پنجه از ناتوانان بدار که گر بفکنندت شوی شرمسار که زشت است در چشم آزادگان بیافتادن از دست افتادگان بزرگان روشندل نیکبخت به فرزانگی تاج بردند و تخت به دنباله راستان کج مرو وگر راست خواهی ز سعدی شنو

مگو جاهی از سلطنت بیش نیست که ایمن‌تر از ملک درویش نیست سبکبار مردم سبک‌تر روند حق این است و صاحبدلان بشنوند تهیدست تشویش نانی خورد جهانبان به قدر جهانی خورد گدا را چو حاصل شود نان شام چنان خوش بخسبد که سلطان شام غم و شادمانی به سر می‌رود به مرگ این دو از سر به در می‌رود چه آن را که بر سر نهادند تاج چه آن را که بر گردن آمد خراج اگر سرفرازی به کیوان بر است وگر تنگدستی به زندان در است چو خیل اجل بر سر هر دو تاخت نمی شاید از یکدگرشان شناخت

شنیدم که یک بار در حله‌ای سخن گفت با عابدی کله‌ای که من فر فرماندهی داشتم به سر بر کلاه مهی داشتم سپهرم مدد کرد و نصرت وفاق گرفتم به بازوی دولت عراق طمع کرده بودم که کرمان خورم که ناگه بخوردند کرمان سرم بکن پنبهٔ غفلت از گوش هوش که از مردگان پندت آید به گوش

نکوکار مردم نباشد بدش نورزد کسی بد که نیک افتدش شر انگیز هم بر سر شر شود چو کژدم که با خانه کمتر شود اگر نفع کس در نهاد تو نیست چنین گوهر و سنگ خارا یکی است غلط گفتم ای یار شایسته خوی که نفع است در آهن و سنگ و روی چنین آدمی مرده به ننگ را که بر وی فضیلت بود سنگ را نه هر آدمی زاده از دد به است که دد ز آدمی زادهٔ بد به است به است از دد انسان صاحب خرد نه انسان که در مردم افتد چو دد چو انسان نداند به جز خورد و خواب کدامش فضیلت بود بر دواب؟ سوار نگون بخت بی راهرو پیاده برد ز او به رفتن گرو کسی دانهٔ نیکمردی نکاشت کز او خرمن کام دل برنداشت نه هرگز شنیدیم در عمر خویش که بدمرد را نیکی آمد به پیش

گزیری به چاهی در افتاده بود که از هول او شیر نر ماده بود بداندیش مردم به جز بد ندید بیافتاد و عاجزتر از خود ندید همه شب ز فریاد و زاری نخفت یکی بر سرش کوفت سنگی و گفت: تو هرگز رسیدی به فریاد کس که می‌خواهی امروز فریادرس؟ همه تخم نامردمی کاشتی ببین لاجرم بر که برداشتی که بر جان ریشت نهد مرهمی که دلها ز ریشت بنالد همی؟ تو ما را همی چاه کندی به راه به سر لاجرم در فتادی به چاه دو کس چَه کنند از پی خاص و عام یکی نیک‌محضر، دگر زشت‌نام یکی تشنه را تا کند تازه حلق دگر تا به گردن در افتند خلق اگر بد کنی چشم نیکی مدار که هرگز نیارد گز انگور بار نپندارم ای در خزان کشته جو که گندم ستانی به وقت درو درخت زقوم ار به جان پروری مپندار هرگز کز او بر خوری رطب ناورد چوب خرزهره بار چو تخم افکنی، بر همان چشم دار

حکایت کنند از یکی نیکمرد که اکرام حجاج یوسف نکرد به سرهنگ دیوان نگه کرد تیز که نطعش بیانداز و خونش بریز چو حجت نماند جفا جوی را به پرخاش در هم کشد روی را بخندید و بگریست مرد خدای عجب داشت سنگین‌دلِ تیره‌رای چو دیدش که خندید و دیگر گریست بپرسید کاین خنده و گریه چیست؟ بگفتا همی گریم از روزگار که طفلان بیچاره دارم چهار همی خندم از لطف یزدان پاک که مظلوم رفتم نه ظالم به خاک پسر گفتش: ای نامور شهریار یکی دست از این مرد صوفی بدار که خلقی بر او روی دارند و پشت نه رای است خلقی به یک بار کشت بزرگی و عفو و کرم پیشه کن ز خردان اطفالش اندیشه کن شنیدم که نشنید و خونش بریخت ز فرمان داور که داند گریخت؟ بزرگی در آن فکرت آن شب بخفت به خواب اندرش دید و پرسید و گفت: دمی بیش بر من سیاست نراند عقوبت بر او تا قیامت بماند نخفته‌ست مظلوم از آهش بترس ز دود دل صبحگاهش بترس نترسی که پاک اندرونی شبی بر آرد ز سوز جگر یا ربی؟ نه ابلیس بد کرد و نیکی ندید؟ بر پاک ناید ز تخم پلید

مدر پرده کس به هنگام جنگ که باشد تو را نیز در پرده ننگ مزن بانگ بر شیرمردان درشت چو با کودکان برنیایی به مشت یکی پند می‌داد فرزند را نگه دار پند خردمند را مکن جور بر خردکان ای پسر که یک روزت افتد بزرگی به سر نمی‌ترسی ای گرگک کم خرد که روزی پلنگیت بر هم درد؟ به خردی درم زور سرپنجه بود دل زیردستان ز من رنجه بود بخوردم یکی مشت زورآوران نکردم دگر زور بر لاغران الا تا به غفلت نخفتی که نوم حرام است بر چشم سالار قوم غم زیردستان بخور زینهار بترس از زبردستی روزگار نصیحت که خالی بود از غرض چو داروی تلخ است، دفع مرض

یکی را حکایت کنند از ملوک که بیماری رشته کردش چو دوک چنانش در انداخت ضعف جسد که می‌برد بر زیردستان حسد که شاه ار چه بر عرصه نام‌آور است چو ضعف آمد از بیدقی کمتر است ندیمی زمین ملک بوسه داد که ملک خداوند جاوید باد در این شهر مردی مبارک دم است که در پارسایی چنویی کم است نرفته‌ست هرگز ره ناصواب دلی روشن و دعوتی مستجاب نبردند پیشش مهمات کس که مقصود حاصل نشد در نفس بخوان تا بخواند دعایی بر این که رحمت رسد ز آسمان برین بفرمود تا مهتران خدم بخواندند پیر مبارک قدم برفتند و گفتند و آمد فقیر تنی محتشم در لباسی حقیر بگفتا دعایی کن ای هوشمند که در رشته چون سوزنم پای‌بند شنید این سخن پیر خم بوده پشت به تندی برآورد بانگی درشت که حق مهربان است بر دادگر ببخشای و بخشایش حق نگر دعای منت کی شود سودمند اسیران محتاج در چاه و بند؟ تو ناکرده بر خلق بخشایشی کجا بینی از دولت آسایشی؟ ببایدت عذر خطا خواستن پس از شیخ صالح دعا خواستن کجا دست گیرد دعای ویت دعای ستمدیدگان در پیت؟ شنید این سخن شهریار عجم ز خشم و خجالت بر آمد بهم برنجید و پس با دل خویش گفت چه رنجم؟ حق است این که درویش گفت بفرمود تا هر که در بند بود به فرمانش آزاد کردند زود جهاندیده بعد از دو رکعت نماز به داور برآورد دست نیاز که ای برفرازندهٔ آسمان به جنگش گرفتی به صلحش بمان ولی همچنان بر دعا داشت دست که شه سر برآورد و بر پای جست تو گفتی ز شادی بخواهد پرید چو طاووس، چون رشته در پا ندید بفرمود گنجینهٔ گوهرش فشاندند در پای و زر بر سرش حق از بهر باطل نشاید نهفت از آن جمله دامن بیفشاند و گفت مرو با سر رشته بار دگر مبادا که دیگر کند رشته سر چو باری فتادی نگه‌دار پای که یک بار دیگر بلغزد ز جای ز سعدی شنو کاین سخن راست است نه هر باری افتاده برخاسته‌ست

جهان ای پسر ملک جاوید نیست ز دنیا وفاداری امید نیست نه بر باد رفتی سحرگاه و شام سریر سلیمان علیه‌السلام؟ به آخر ندیدی که بر باد رفت؟ خنک آن که با دانش و داد رفت کسی زین میان گوی دولت ربود که در بند آسایش خلق بود به کار آمد آنها که برداشتند نه گرد آوریدند و بگذاشتند

شنیدم که در مصر میری اجل سپه تاخت بر روزگارش اجل جمالش برفت از رخ دل فروز چو خور زرد شد بس نماند ز روز گزیدند فرزانگان دست فوت که در طب ندیدند داروی موت همه تخت و ملکی پذیرد زوال به جز ملک فرمانده لایزال چو نزدیک شد روز عمرش به شب شنیدند می‌گفت در زیر لب که در مصر چون من عزیزی نبود چو حاصل همین بود چیزی نبود جهان گرد کردم نخوردم برش برفتم چو بیچارگان از سرش پسندیده رایی که بخشید و خورد جهان از پی خویشتن گرد کرد در این کوش تا با تو ماند مقیم که هرچ از تو ماند دریغ است و بیم کند خواجه بر بستر جان‌گداز یکی دست کوتاه و دیگر دراز در آن دم تو را می‌نماید به دست که دهشت زبانش ز گفتن ببست که دستی به جود و کرم کن دراز دگر دست کوته کن از ظلم و آز کنونت که دست است خاری بکن دگر کی بر آری تو دست از کفن؟ بتابد بسی ماه و پروین و هور که سر بر نداری ز بالین گور