Chapter Seven: On Nurturing

سخن در صلاح است و تدبیر و خوی نه در اسب و میدان و چوگان و گوی تو با دشمنِ نفس هم‌خانه‌ای چه در بند پیکارِ بیگانه‌ای؟ عنان‌باز‌پیچانِ نفس از حرام به مردی ز رستم گذشتند و سام تو خود را چو کودک ادب کن به چوب به گرزِ گران مغزِ مردم مکوب وجودِ تو شهری است پر نیک و بد تو سلطان و دستورِ دانا خرد رضا و ورع: نیکنامان حُر هوی و هوس: رهزن و کیسه‌بُر چو سلطان عنایت کند با بدان کجا ماند آسایشِ بخردان؟ تو را شهوت و حرص و کین و حسد چو خون در رگانند و جان در جسد هوی و هوس را نماند ستیز چو بینند سر پنجهٔ عقل تیز رئیسی که دشمن سیاست نکرد هم از دستِ دشمن ریاست نکرد نخواهم در این نوع گفتن بسی که حرفی بس ار کار بندد کسی

اگر پای در دامن آری چو کوه سرت ز آسمان بگذرد در شکوه زبان درکش ای مردِ بسیار‌دان که فردا قلم نیست بر بی‌زبان صدف‌وار گوهرشناسانِ راز دهان جز به لؤلؤ نکردند باز فراوان‌سخن باشد آکنده‌گوش نصیحت نگیرد مگر در خموش چو خواهی که گویی نفس بر نفس حلاوت نیابی ز گفتارِ کس نباید سخن گفت ناساخته نشاید بریدن نینداخته تأمّل‌کنان در خطا و صواب به از ژاژخایانِ حاضر‌جواب کمال است در نفسِ انسان سخُن تو خود را به گفتار ناقص مکُن کم‌آواز هرگز نبینی خجل جوی مشک بهتر که یک توده گل حذر کن ز نادانِ ده‌مَرده‌گوی چو دانا یکی گوی و پرورده گوی صد انداختی تیر و هر صد خطاست اگر هوشمندی یک انداز و راست چرا گوید آن چیز در خفیه مرد که گر فاش گردد شود روی‌زرد؟ مکن پیشِ دیوار غیبت بسی بود کز پسش گوش دارد کسی درونِ دلت شهربند است راز نگر تا نبیند درِ شهر باز از آن مردِ دانا دهان‌دوخته‌است که بیند که شمع از زبان سوخته‌است

تَکِش با غلامان یکی راز گفت که این را نباید به کس باز‌گفت به یک سالش آمد ز دل بر دهان به یک روز شد منتشر در جهان بفرمود جلّاد را بی‌دریغ که بردار سرهای اینان به تیغ یکی زآن میان گفت و زنهار خواست مکُش بندگان کاین گناه از تو خاست تو اوّل نبستی که سرچشمه بود چو سیلاب شد پیش بستن چه سود؟ تو پیدا مکُن رازِ دل بر کسی که او خود نگوید برِ هر کسی جواهر به گنجینه‌داران سپار ولی راز را خویشتن پاس دار سخن تا نگویی بر او دست هست چو گفته شود یابد او بر تو دست سخن دیوِ بندی است در چاهِ دل به بالای کام و زبانش مَهِل توان باز‌دادن رهِ نرّه‌دیو ولی باز نتوان گرفتن به ریو تو دانی که چون دیو رفت از قفس نیاید به لا‌حولِ کس باز پس یکی طفل بر‌گیرد از رخش بند نیاید به صد رستم اندر کمند مگوی آن که گر بر مَلا اوفتد وجودی از آن در بلا اوفتد به دهقانِ نادان چه خوش گفت زن: به دانش سخن گوی یا دم مزن مگوی آنچه طاقت نداری شنود که جو‌کِشته گندم نخواهی درود چه نیکو زده‌ست این مَثَل بَرهَمَن بوَد حرمتِ هر کس از خویشتن چو دشنام گویی دعا نشنوی به جز کِشتهٔ خویشتن نَدرَوی مگوی و منه تا توانی قدم از اندازه بیرون وز اندازه کم نباید که بسیار بازی کنی که مر قیمتِ خویش را بشکنی وگر تند باشی به‌یک‌بار و تیز جهان از تو گیرند راهِ گریز نه کوتاه‌دستی و بیچارگی نه زجر و تطاول به‌یک‌بارگی

یکی خوب‌خلقِ خَلَق‌پوش بود که در مصر یک‌چند خاموش بود خردمند مردم ز نزدیک و دور به گِردش چو پروانه جویانِ نور تفکّر شبی با دلِ خویش کرد که پوشیده زیرِ زبان است مرد اگر همچنین سر به خود در‌بَرم چه دانند مردم که دانشوَرم؟ سخن گفت و دشمن بدانست و دوست که در مصر نادان‌تر از وی هم‌اوست حضورش پریشان شد و کار زشت سفر کرد و بر طاقِ مسجد نبشت در آیینه گر خویشتن دیدمی به بی‌دانشی پرده ندریدمی چنین زشت از آن پرده برداشتم که خود را نکو‌روی پنداشتم کم‌آواز را باشد آوازه تیز چو گفتی و رونق نماندت گریز تو را خامشی ای خداوندِ هوش وقار است و نا‌اهل را پرده‌پوش اگر عالِمی هیبتِ خود مبَر وگر جاهلی پردهٔ خود مدَر ضمیرِ دلِ خویش منمای زود که هر‌ گه که خواهی توانی نمود ولیکن چو پیدا شود رازِ مرد به کوشش نشاید نهان باز کرد قلم سِرِّ سلطان چه نیکو نهفت که تا کارد بر سر نبودش نگفت بهایم خموشند و گویا بشر زبان‌بسته بهتر که گویا به شر چو مردم سخن گفت باید به هوش و‌گر‌‌نه شدن چون بهایم خموش به نطق است و عقل آدمی‌زاده فاش چو طوطی سخنگوی نادان مباش به نطق آدمی بهتر است از دواب دواب از تو به گر نگویی صواب

یکی ناسزا گفت در وقتِ جنگ گریبان دریدند وی را به چنگ قفا‌خورده عریان و گریان نِشَست جهاندیده‌ای گفتش ای خودپرست چو غنچه گرت بسته بودی دهن دریده ندیدی چو گُل پیرهن سراسیمه گوید سخن بر گزاف چو طنبور بی‌مغزِ بسیار‌لاف نبینی که آتش زبان است و بس به آبی توان کشتنش در نَفَس؟ اگر هست مرد از هنر بهره‌ور هنر خود بگوید نه صاحب‌هنر اگر مشکِ خالص نداری مگوی ورت هست خود فاش گردد به بوی به سوگند گفتن که زر مغربی است چه حاجت؟ محک خود بگوید که چیست بگویند از این حرف‌گیران هزار که سعدی نه اهل است و آمیزگار روا باشد ار پوستینم دَرَند که طاقت ندارم که مغزم بَرَند

عَضُد را پسر سخت رنجور بود شکیب از نهادِ پدر دور بود یکی پارسا گفتش از رویِ پند که بگذار مرغانِ وحشی ز بند قفس‌های مرغِ سحر‌خوان شکست که در بند ماند چو زندان شکست؟ نگه داشت بر طاقِ بُستان سَرای یکی نامور بلبلِ خوش‌سُرای پسر صبحدم سویِ بستان شتافت جز آن مرغ بر طاقِ ایوان نیافت بخندید کای بلبلِ خوش‌نفس تو از گفتِ خود مانده‌ای در قفس ندارد کسی با تو ناگفته کار ولیکن چو گفتی دلیلش بیار چو سعدی که چندی زبان بسته‌بود ز طعنِ زبان‌آوران رَسته بود کسی گیرد آرامِ دل در کنار که از صحبتِ خلق گیرد کنار مکُن عیبِ خلق، ای خردمند، فاش به عیبِ خود از خلق مشغول باش چو باطل سُرایند مگمار گوش چو بی‌ستر بینی بصیرت بپوش

شنیدم که در بزم ترکان مست مریدی دف و چنگ مطرب شکست چو چنگش کشیدند حالی به موی غلامان و چون دف زدندش به روی شب از درد چوگان و سیلی نخفت دگر روز پیرش به تعلیم گفت نخواهی که باشی چو دف روی ریش چو چنگ، ای برادر، سر انداز پیش

دو کس گرد دیدند و آشوب و جنگ پراکنده نعلین و پرنده سنگ یکی فتنه دید از طرف بر شکست یکی در میان آمد و سر شکست کسی خوشتر از خویشتن دار نیست که با خوب و زشت کسش کار نیست تو را دیده در سر نهادند و گوش دهان جای گفتار و دل جای هوش مگر باز دانی نشیب از فراز نگویی که این کوته است، آن دراز

چنین گفت پیری پسندیده هوش خوش آید سخنهای پیران به گوش که در هند رفتم به کنجی فراز چه دیدم؟ چو یلدا سیاهی دراز تو گفتی که عفریت بلقیس بود به زشتی نمودار ابلیس بود در آغوش وی دختری چون قمر فرو برده دندان به لبهاش در چنان تنگش آورده اندر کنار که پنداری اللیل یغشی النهار مرا امر معروف دامن گرفت فضول آتشی گشت و در من گرفت طلب کردم از پیش و پس چوب و سنگ که ای نا خدا ترس بی نام و ننگ به تشنیع و دشنام و آشوب و زجر سپید از سیه فرق کردم چو فجر شد آن ابر ناخوش ز بالای باغ پدید آمد آن بیضه از زیر زاغ ز لا حولم آن دیو هیکل بجست پری پیکر اندر من آویخت دست که ای زرق سجادهٔ دلق پوش سیه‌کار دنیاخر دین‌فروش مرا عمرها دل ز کف رفته بود بر این شخص و جان بر وی آشفته بود کنون پخته شد لقمه خام من که گرمش به در کردی از کام من تظلم برآورد و فریاد خواند که شفقت بر افتاد و رحمت نماند نماند از جوانان کسی دستگیر که بستاندم داد از این مرد پیر؟ که شرمش نیاید ز پیری همی زدن دست در ستر نامحرمی همی کرد فریاد و دامن به چنگ مرا مانده سر در گریبان ز ننگ فرو گفت عقلم به گوش ضمیر که از جامه بیرون روم همچو سیر نه خصمی که با او برآیی به داو بگرداندت گرد گیتی به گاو برهنه دوان رفتم از پیش زن که در دست او جامه بهتر که من پس از مدتی کرد بر من گذار که می‌دانیم؟ گفتمش زینهار! که من توبه کردم به دست تو بر که گرد فضولی نگردم دگر کسی را نیاید چنین کار پیش که عاقل نشیند پس کار خویش از آن شنعت این پند برداشتم دگر دیده نادیده انگاشتم زبان در کش ار عقل داری و هوش چو سعدی سخن گوی ور نه خموش

یکی پیش داود طائی نشست که دیدم فلان صوفی افتاده مست قی آلوده دستار و پیراهنش گروهی سگان حلقه پیرامنش چو پیر از جوان این حکایت شنید به آزار از او روی در هم کشید زمانی بر آشفت و گفت ای رفیق به کار آید امروز یار شفیق برو زآن مقام شنیعش بیار که در شرع نهی است و در خرقه عار به پشتش در آور چو مردان که مست عنان سلامت ندارد به دست نیوشنده شد زین سخن تنگدل به فکرت فرو رفت چون خر به گل نه زهره که فرمان نگیرد به گوش نه یارا که مست اندر آرد به دوش زمانی بپیچید و درمان ندید ره سر کشیدن ز فرمان ندید میان بست و بی اختیارش به دوش در آورد و شهری بر او عام جوش یکی طعنه می‌زد که درویش بین زهی پارسایان پاکیزه دین! یکی صوفیان بین که می خورده‌اند مرقع به سیکی گرو کرده‌اند اشارت کنان این و آن را به دست که آن سر گران است و این نیم مست به گردن بر از جور دشمن حسام به از شنعت شهر و جوش عوام بلا دید و روزی به محنت گذاشت به ناکام بردش به جایی که داشت شب از فکرت و نامرادی نخفت دگر روز پیرش به تعلیم گفت مریز آبروی برادر به کوی که دهرت نریزد به شهر آبروی

بد اندر حق مردم نیک و بد مگوی ای جوانمرد صاحب‌خرد که بَد‌مرد را خصمِ خود می‌کنی وگر نیک‌مردست بد می‌کنی تو را هر که گوید فلان کس بد است چنان دان که در پوستین خوَد است که فعل فلان را بباید بیان وز این فعل بد می‌برآید عیان به بد گفتن خلق چون دم زدی اگر راست گویی سخن هم بدی زبان کرد شخصی به غیبت دراز بدو گفت داننده‌ای سرفراز که یاد کسان پیش من بد مکن مرا بدگمان در حق خود مکن گرفتم ز تمکین او کم ببود نخواهد به جاه تو اندر فزود کسی گفت و پنداشتم طیبت است که دزدی بسامان‌تر از غیبت است بدو گفتم ای یار آشفته هوش شگفت آمد این داستانم به گوش به ناراستی در چه بینی بهی که بر غیبتش مرتبت می‌نهی؟ بلی گفت دزدان تهور کنند به بازوی مردی شکم پر کنند ز غیبت چه می‌خواهد آن ساده مرد؟ که دیوان سیه کرد و چیزی نخورد!

مرا در نظامیه ادرار بود شب و روز تلقین و تکرار بود مر استاد را گفتم ای پر خرد فلان یار بر من حسد می‌برد چو من داد معنی دهم در حدیث بر آید به هم اندرون خبیث شنید این سخن پیشوای ادب به تندی برآشفت و گفت ای عجب! حسودی پسندت نیامد ز دوست که معلوم کردت که غیبت نکوست؟ گر او راه دوزخ گرفت از خسی از این راه دیگر تو در وی رسی

کسی گفت حجاج خون‌خواره‌ای است دلش همچو سنگ سیه پاره‌ای است نترسد همی ز آه و فریاد خلق خدایا تو بستان از او داد خلق جهاندیده‌ای پیر دیرینه زاد جوان را یکی پند پیرانه داد کز او داد مظلوم مسکین او بخواهند و از دیگران کین او تو دست از وی و روزگارش بدار که خود زیر دستش کند روزگار نه بیداد از او بهره‌مند آیدم نه نیز از تو غیبت پسند آیدم به دوزخ برد مدبری را گناه که پیمانه پر کرد و دیوان سیاه دگر کس به غیبت پیش می‌دود مبادا که تنها به دوزخ رود

شنیدم که از پارسایان یکی به طیبت بخندید با کودکی دگر پارسایان خلوت نشین به عیبش فتادند در پوستین به آخر نماند این حکایت نهفت به صاحب نظر باز گفتند و گفت مدر پرده بر یار شوریده حال نه طیبت حرام است و غیبت حلال!

به طفلی درم رغبت روزه خاست ندانستمی چپ کدام است و راست یکی عابد از پارسایان کوی همی شستن آموختم دست و روی که بسم الله اول به سنت بگوی دوم نیت آور، سوم کف بشوی پس آن گه دهن شوی و بینی سه بار مناخر به انگشت کوچک بخار به سبابه دندان پیشین بمال که نهی است در روزه بعد از زوال وز آن پس سه مشت آب بر روی زن ز رستنگه موی سر تا ذقن دگر دستها تا به مرفق بشوی ز تسبیح و ذکر آنچه دانی بگوی دگر مسح سر، بعد از آن غسل پای همین است و ختمش به نام خدای کس از من نداند در این شیوه به نبینی که فرتوت شد پیر ده؟ بگفتند با دهخدای آنچه گفت فرستاد پیغامش اندر نهفت که ای زشت کردار زیبا سخن نخست آنچه گویی به مردم بکن نه مسواک در روزه گفتی خطاست بنی آدم مرده خوردن رواست؟ دهن گو ز ناگفتنیها نخست بشوی آن که از خوردنیها بشست کسی را که نام آمد اندر میان به نیکوترین نام و نعتش بخوان چو همواره گویی که مردم خرند مبر ظن که نامت چو مردم برند چنان گوی سیرت به کوی اندرم که گفتن توانی به روی اندرم وگر شرمت از دیدهٔ ناظر است نه ای بی‌بصر، غیب دان حاضر است؟ نیاید همی شرمت از خویشتن کز او فارغ و شرم داری ز من؟

طریقت شناسان ثابت قدم به خلوت نشستند چندی به هم یکی زان میان غیبت آغاز کرد در ذکر بیچاره‌ای باز کرد کسی گفتش ای یار شوریده رنگ تو هرگز غزا کرده‌ای در فرنگ؟ بگفت از پس چار دیوار خویش همه عمر ننهاده‌ام پای پیش چنین گفت درویش صادق نفس ندیدم چنین بخت برگشته کس که کافر ز پیکارش ایمن نشست مسلمان ز جور زبانش نرست چه خوش گفت دیوانهٔ مرغزی حدیثی کز او لب به دندان گزی من ار نام مردم بزشتی برم نگویم به جز غیبت مادرم که دانند پروردگان خرد که طاعت همان به که مادر برد رفیقی که غایب شد ای نیک نام دو چیزست از او بر رفیقان حرام یکی آن که مالش به باطل خورند دوم آن که نامش به غیبت برند هر آن کو برد نام مردم به عار تو خیر خود از وی توقع مدار که اندر قفای تو گوید همان که پیش تو گفت از پس مردمان کسی پیش من در جهان عاقل است که مشغول خود وز جهان غافل است

سه کس را شنیدم که غیبت رواست وز این درگذشتی چهارم خطاست یکی پادشاهی ملامت پسند کز او بر دل خلق بینی گزند حلال است از او نقل کردن خبر مگر خلق باشند از او بر حذر دوم پرده بر بی‌حیایی متن که خود می‌درد پرده بر خویشتن ز حوضش مدار ای برادر نگاه که او می‌درافتد به گردن به چاه سوم کژ ترازوی ناراست خوی ز فعل بدش هرچه دانی بگوی

شنیدم که دزدی درآمد ز دشت به دروازهٔ سیستان برگذشت بدزدید بقال از او نیم دانگ برآورد دزد سیه‌کار بانگ: خدایا تو شب‌رو به آتش مسوز که ره می‌زند سیستانی به‌روز

یکی گفت با صوفی‌یی در صفا ندانی فلانت چه گفت از قفا بگفتا خموش، ای برادر، بخفت ندانسته بهتر که دشمن چه گفت کسانی که پیغام دشمن برند ز دشمن همانا که دشمن‌تر‌ند کسی قول دشمن نیارد به دوست جز آن کس که در دشمنی یار اوست نیارست دشمن جفا گفتنم چنان کز شنیدن بلرزد تنم تو دشمن‌تری کآوری بر دهان که دشمن چنین گفت اندر نهان سخن‌چین کند تازه جنگ‌ِ قدیم به خشم آورَد نیک‌مرد سلیم از آن همنشین تا توانی گریز که مر فتنهٔ خفته را گفت خیز سیه‌چال و مرد اندر او بسته پای به از فتنه از جای بردن به‌جای میان دو تن جنگ چون آتش است سخن‌چین بدبخت هیزم‌کش است

فریدون وزیری پسندیده داشت که روشن دل و دوربین دیده داشت رضای حق اول نگه داشتی دگر پاس فرمان شه داشتی نهد عامل سفله بر خلق رنج که تدبیر ملک است و توفیر گنج اگر جانب حق نداری نگاه گزندت رساند هم از پادشاه یکی رفت پیش ملک بامداد که هر روزت آسایش و کام باد غرض مشنو از من نصیحت پذیر تو را در نهان دشمن است این وزیر کس از خاص لشکر نمانده‌ست و عام که سیم و زر از وی ندارد به وام به شرطی که چون شاه گردن فراز بمیرد، دهند آن زر و سیم باز نخواهد تو را زنده این خودپرست مبادا که نقدش نیاید به دست یکی سوی دستور دولت پناه به چشم سیاست نگه کرد شاه که در صورت دوستان پیش من به خاطر چرایی بد اندیش من؟ زمین پیش تختش ببوسید و گفت نشاید چو پرسیدی اکنون نهفت چنین خواهم ای نامور پادشاه که باشند خلقت همه نیک خواه چو مرگت بود وعدهٔ سیم من بقا بیش خواهندت از بیم من نخواهی که مردم به صدق و نیاز سرت سبز خواهند و عمرت دراز؟ غنیمت شمارند مردان دعا که جوشن بود پیش تیر بلا پسندید از او شهریار آنچه گفت گل رویش از تازگی برشکفت ز قدر و مکانی که دستور داشت مکانش بیفزود و قدرش فراشت بد اندیش را زجر و تأدیب کرد پشیمانی از گفتهٔ خویش خورد ندیدم ز غماز سرگشته‌تر نگون طالع و بخت برگشته‌تر ز نادانی و تیره رایی که اوست خلاف افکند در میان دو دوست کنند این و آن خوش دگر باره دل وی اندر میان کور بخت و خجل میان دو کس آتش افروختن نه عقل است و خود در میان سوختن چو سعدی کسی ذوق خلوت چشید که از هر که عالم زبان درکشید بگوی آنچه دانی سخن سودمند وگر هیچ کس را نیاید پسند که فردا پشیمان برآرد خروش که آوخ چرا حق نکردم به گوش؟

زنِ خوبِ فرمانبَرِ پارسا کُنَد مَردِ درویش را پادشا برو پنج نوبت بزن بر دَرَت چو یاری موافق بود در بَرَت همهْ روز اگر غم خوری، غمْ مَدار چو شب غمگُسارت بُوَد در کنار کرا خانه، آباد و، همخوابه، دوست خدا را به رحمت نظر سوی اوست چو مَستور باشد زن و خوبروی به دیدارِ او در بهشت است شُوی کسی برگرفت از جهانْ کامِ دل، که یکدل بود با وی آرامِ دل اگر پارسا باشد و خوش‌سَخُن نگه در نکوییّ و زشتی مَکُن زنِ خوش‌مَنِش، دل‌نشان‌تر که خوب که آمیزگاری بپوشد عیوب ببرد از پری‌چهرهٔ زشت‌خوی زنِ دیوسیمایِ خوش‌طبع، گوی چو حلوا خورَد سرکه از دستِ شُوی نه حلوا خورد سرکه‌اندوده‌روی دلارام باشد زنِ نیک‌خواه ولیکن زن بد، خدایا پناه! چو طوطی کلاغش بُوَد هم‌نفس غنیمت شمارَد خلاص از قفس سر اندر جهان نِه به آوارگی وگرنه، بنِه دل به بیچارگی تهی‌پایْ رفتنْ بِه از کفشِ تَنگ بلایِ سفر، بِه که در خانهْ جنگ به زندانِ قاضی گرفتار بِه که در خانه دیدن بر ابرو گره سفر، عید باشد بر آن کدخدای که بانویِ زشتش بود در سرای درِ خرمی بر سرایی ببند که بانگِ زن از وی برآید بلند چو زن راهِ بازار گیرد، بزن وگرنه تو در خانه بنشین چو زن! اگر زن ندارد سوی مَرد، گوش سَراویلِ کُحلیش در مَرد پوش زنی را که جهل است و ناراستی بلا بر سرِ خود، نه زن خواستی چو در کیله یک جو امانت شکست از انبارِ گندم فرو شوی دست بر آن بنده، حق نیکویی خواسته است که با او دل و دستِ زن راست است چو در رویِ بیگانه خندید زن دگر، مَرد گو لافِ مَردی مزن زنِ شُوخ چون دست در قلیه کرد برو گو بنه پنجه بر رویِ مَرد ز بیگانگان چشمِ زن کور باد چو بیرون شد از خانه، در گور باد چو بینی که زن پای‌برجایْ نیست ثبات، از خردمندی و رای نیست گریز از کفش در دهانِ نهنگ که مُردن بِه از زندگانی به ننگ بپوشانش از چشمِ بیگانه روی وگر نشنود، چه زن آنگه چه شوی! زنِ خوبِ خوش‌طبع رنج است و بار رها کن زنِ زشتِ ناسازگار چه نغز آمد این یک سخن زآن دو تن که بودند سرگشته از دستِ زن یکی گفت : «کس را زنِ بد مباد» دگر گفت : «زن در جهانْ خوَد مباد!» زنِ نو کن ای دوست هر نوبهار که تقویمِ پاری نیاید به کار کسی را که بینی گرفتارِ زن مکن سعدیا، طعنه بر وی مزن تو هم جَور بینی و بارش کشی اگر یک سَحَر در کنارش کشی

جوانی ز ناسازگاریِ جُفت بِرِ پیرمردی بنالید و گفت گران‌باری از دست این خصمِ چیر چنان می‌برم کآسیاسنگِ زیر به سختی بنه گفتش، ای خواجه، دل کس از صبر کردن نگردد خجل به شب سنگ بالایی ای خانه‌سوز چرا سنگ زیرین نباشی به روز؟ چو از گُلبنی دیده باشی خوشی روا باشد اَر بارِ خارش کِشی درختی که پیوسته بارَش خوری تحمل کن آنگه که خارَش خوری

پسر چون ز ده بر گذشتش سنین ز نامحرمان گو فراتر نشین بر پنبه آتش نشاید فروخت که تا چشم بر هم زنی خانه سوخت چو خواهی که نامت بماند به جای پسر را خردمندی آموز و رای که گر عقل و طبعش نباشد بسی بمیری و از تو نماند کسی بسا روزگارا که سختی برد پسر چون پدر نازکش پرورد خردمند و پرهیزگارش بر آر گرش دوست داری به نازش مدار به خردی درش زجر و تعلیم کن به نیک و بدش وعده و بیم کن نوآموز را ذکر و تحسین و زه ز توبیخ و تهدید استاد به بیاموز پرورده را دسترنج وگر دست داری چو قارون به گنج مکن تکیه بر دستگاهی که هست که باشد که نعمت نماند به دست به پایان رسد کیسهٔ سیم و زر نگردد تهی کیسهٔ پیشه‌ور چه دانی که گردیدن روزگار به غربت بگرداندش در دیار چو بر پیشه‌ای باشدش دسترس کجا دست حاجت برد پیش کس؟ ندانی که سعدی مراد از چه یافت؟ نه هامون نوشت و نه دریا شکافت به خردی بخورد از بزرگان قفا خدا دادش اندر بزرگی صفا هر آن کس که گردن به فرمان نهد بسی بر نیاید که فرمان دهد هر آن طفل کاو جور آموزگار نبیند، جفا بیند از روزگار پسر را نکو دار و راحت رسان که چشمش نماند به دست کسان هر آن کس که فرزند را غم نخورد دگر کس غمش خورد و بدنام کرد نگه‌دار از آمیزگار بدش که بدبخت و بی ره کند چون خودش

شبی دعوتی بود در کوی من ز هر جنس مردم در او انجمن چو آواز مطرب در آمد ز کوی به گردون شد از عاشقان های و هوی پریچهره‌ای بود محبوب من بدو گفتم ای لعبت خوب من چرا با رفیقان نیایی به جمع که روشن کنی بزم ما را چو شمع؟ شنیدم سهی قامت سیم‌تن که می‌رفت و می‌گفت با خویشتن محاسن چو مردان ندارم به دست نه مردی بود پیش مردان نشست سیه نامه تر زآن مخنث مخواه که پیش از خطش روی گردد سیاه از آن بی حمیت بباید گریخت که نامردیش آب مردان بریخت پسر کاو میان قلندر نشست پدر گو ز خیرش فرو شوی دست دریغش مخور بر هلاک و تلف که پیش از پدر مرده به ناخلف

خرابت کند شاهد خانه کن برو خانه آباد گردان به زن نشاید هوس باختن با گلی که هر بامدادش بود بلبلی چو خود را به هر مجلسی شمع کرد تو دیگر چو پروانه گردش مگرد زن خوب خوش خوی آراسته چه ماند به نادان نو خاسته؟ در او دم چو غنچه دمی از وفا که از خنده افتد چو گل در قفا نه چون کودک پیچ بر پیچ شنگ که چون مقل نتوان شکستن به سنگ مبین دلفریبش چو حور بهشت کز آن روی دیگر چو غول است زشت گرش پای بوسی نداردت پاس ورش خاک باشی نداند سپاس سر از مغز و دست از درم کن تهی چو خاطر به فرزند مردم نهی مکن بد به فرزند مردم نگاه که فرزند خویشت برآید تباه