غزلیات

خیزُ دَر دٍه شراب گلگون را شادیِ اندرون و بیرون را آن چُنان مست کن ز باده مرا که ندانم ز کوه، هامون را چون ز باده سرم شود گردان نارم اندر شمار گردون را خون من خورد چرخِ ساغرشکل باز خواهم ز ساغر آن خون را جرعه بر خاک ریز بیشترک مست گردان دٍماغ قارون را تا ز شادیّ آن بر اندازد از دل خلق گنج مدفون را چرخ افگند اهل دانش را آسمان برکَشید هردون را باده را در فکن تو نیز به جام برکش آنگه سٍماع موزون را تنگ ابریشمین بکش بر چنگ گرم کن بارگیر گلگون را تا ز بهر شکست لشکر غم بسر خم برم شبیخون را

ای روی تو آرزوی دل‌ها شادیّ غمت به روی دل‌ها ای حلقۀ زلف تو همیشه آشفته ز گفت‌وگوی دل‌ها بشکسته به جویبار عشقت سنگین دل تو سبوی دل‌ها در انگله‌های زلف مشکینت افکند زمانه گوی دل‌ها غارتگر زلف تو میان چیست در بسته به جست‌وجوی دل‌ها پی در پیِ تو هزار فرسنگ بتوان آمد به بوی دل‌ها تا با دهن تو می‌نشیند بس تنگ شدست خوی دل‌ها

تا که بر گرد سبزه لاله برست در گمان می‌فتد که چون رخ تست نام روی تو می‌بَرد لاله زان دهان را بمشک و باده بشست جز به یاد رخ تو گل نشکفت بی مثال خطت بنفشه نرست سرو در خدمت قدت دامن به کمر در زدست چابک و چست رخ و زلف تواَش نشان دادند در چمن هر که رنگ و بویی جست غنچه را از صبا گشایش‌هاست ورچه زو بود بستگیش نخست جان همی پرورد در آسایش باد بیمار در هوای درست حرکت‌های باد شیرین کار کرد از خنده غنچه را دل سست

گل رَخت به باغ در فکندست وز چهره نقاب بر فکندست بر راه صبا ز شکل غنچه صد صرّۀ پر ز زر فکندست اسباب نشاط و عیش عالم نوروز به یک دگر فکندست شد تشنه بخون لاله، سوسن زین روی زبان به در فکندست چون نافهٔ مشک نارسیده لاله همه کوه و در فکندست آمیخته خون و مشک با هم بی قیمت و بی‌خطر فکندست آهوی رمیده گویی آنرا از ترس برهگذر فکندست آب دهن سحاب نرگس در دیدهٔ بی‌بصر فکندست بلبل ز قدوم گل در اطراف آوازۀ شور و شر فکندست از آب سنان کشیده سوسن وز آتش گل سپر فکندست ز اندیشه به خویشتن فرو شد تا بر رخ گل نظر فکندست گویی همه شب شراب خوردست نرگس که چو مست سرفکندست نی نی که ز شرم چشم یارم خود را بخراب در فکندست

هر که را دل به اختیار خودست آرزوهاش در کنار خودست غمگساری ندارد و عجب آنک هم‌غمِ یارِ غمگسار خودست گله از دوست چون کنم که مرا همه رنج از دل فکار خودست؟ دوست را هر که بهر خود خواهد او نه عاشق که دوستار خودست عاشق آنست در جهان کو را بود و نابود بهر یار خودست ز آب چشم ار چه دامنم تر شد آتش سینه بر قرار خودست بس که از دیده اشک می‌بارم شرمم از چشم اشکبار خودست جان من می بری، ببر، چه کنم؟ بخدا کت هم از شمار خودست نیست در روزگار تو یک دم که نه مشغول روزگار خودست عذر می‌خواستم ز غم که دلم از صداع تو شرمسار خودست گفت زنهار این حدیث مگوی که مرا خدمت تو کار خودست

شاخ سرسبز و چمن دلشادست عالم از عدل بهار آباد است غنچه تا روی به صحرا آورد گرهی از سر دل بگشادست سرو در خدمت گل برپایست بید در پای چنار افتادست بندهٔ سوسن مشکین نفسم کوست کز بند جهان آزادست دل شکسته‌ست بنفشه چه کند؟ سر به بیداد زمان بنهادست سرو را هر چه ز اسباب خوشیست سربه‌سر دست فراهم دادست بر جهان دست تهی چون افشاند بار کس می‌نکشد، او را دست بنگر آن غنچهٔ صاحب‌دل را که به دلتنگی خود چون شادست زانکه داند که بد و نیک جهان همچو خرمنگه گل بر بادست

هر که اندر موسم گل همچو گل می خواره نیست آنچنان پندار کوخود در جهان یکباره نیست نرگس صاحب نظر تا دید احوال جهان اختیارش از جهان جز مستی و نظّاره نیست تا صبا شد حلّه باف و ابر شد گوهرفشان هیچ لعبت در جهان خالی ز طوق و یاره نیست گل ز بلبل طیره شد، زان جامه برخود پاره کرد زآنکه پر گویست و او را طاقت گفتاره نیست ساغر لاله اگر بشکست بر جای خودست زانکه جای کاسه بازی مغز سنگ خاره نیست از لب سوسن چو رنگ و بوی شیر آید همی پس برای چه چو غنچه بسته در گهواره نیست؟ نسترن بر گلبن و برگ شکوفه در هوا از طریق صورت الّا ثابت و سیّاره نیست از درون پیرهن رنگی ندارد حسن گل ز آنکه او را مایۀ خوبی بجز رخساره نیست گر جهد بیرون ز سنگ خاره آتش پاره ها لاله را از سنگ خاره جسته آتش پاره نیست در میان سرو و سوسن رطل می باید گران مجلس آزادگانرا از گرانی چاره نیست

بس شگرفست کار و بار لبت بس عزیزست روزگار لبت ای بسا جان و دل که چون زلفت بر عم افتند روزبار لبت بلبم گوییا که باز خورد چشمۀ نوش خوشگوار لبت سالها شد که مانده ایم دژم همچو چشم تو در خمار لبت در همه کارگاه کان بدخش نیست یک لعل بر عیار لبت بسر تو که گر فرو گیرم یک شبی چون خطت کنار لبت همچو خطّ تو حلقه یی سازم گرد آن لعل آبدار لبت در همه کدخدایی دل من نیم جانیست یادگار لبت ترسم از نازکی برنج آید ورنه هم کردمی نثار لبت چون همه جان خود از لب تو برند کاش باز آمدی بکار لبت خوش بود جان و جان من خوشتر خاصه چون هست نیم کار لبت جان اگر صد هزار لطف کند عاقبت هست شرمسار لبت چرخ پیروزه پشت حلقه کند پیش لعل گهر نگار لبت نقش دیوار جانور گردد اگر افتد برو گذار لبت خوش و شیرین شدست جانم از آنک پرورش یافت بر کنار لبت بوسه یی ده که جان خستۀ من بلب آمد در انتظار لبت چون خضر عمر جاودان یابم گر خورم آب چشمه سار لبت

کی بود؟ کی؟ که در آیم ز درت همچو زلف تو در افتم ببرت تا که از بوسه بتاراج دهم شکر ننگت و تنگ شکرت آه کز زلف تو آمیخت دلم بستۀ موی شدن چون کمرت همه فتنه شده بر یکدیگر حلقۀ زلف یک اندر دگرت این دل سوخته خرمن خرمن می نیاید بجوی در نظرت دل ز زلف تو برون آورمی اگرم دستر سستی بسرت آب چشم و رخ ز درم هر دم که گلی سازند از خاک درت گر ز جان دست برداری تو، دهم از دلی پاک دلی بی جگرت

ندانم غنچه را بلبل چه گفته‌ست که بس خونین دل و چهره کشفته‌ست مگر رازی که او را با صبا بود یکایک فاش در رویش بگفته‌ست تو گویی آتش افتادست در خار ز بس گلها که از گلبن شکفته‌ست بجز در حلقۀ لاله نیایی گهرهایی که چشم ابر سفته‌ست اگر چه فتنۀ باغست نرگس بدان شادم که آخر فتنه خفته‌ست صبا کرد آشکارا بر سر چوب هر آن خرده که گل در دل نهفته‌ست دو سر در یک قدم بنمود نرگس بنامیزد، چه زیبا طاق و جفتست

دل غنچه را باز این غم گرفتست که پشت بنفشه چرا خم گرفتست نقاب از رخ او بخواهد گشودن صبا غنچه را زان فرادم گرفتست چمن را خط سبزه منشور ملکست که اقلیم شادی مسلّم گرفتست مگر چشم من دید در خواب نرگس که چشمش ز چشمم چنین نم گرفتست مزاج گل از مشک و می شد سرشته کزن بوی و زان رنگ در هم گرفتست شد از زلف یارم بشولیده کارش بنفشه ازین روی ماتم گرفتست رضا داد لاله بخون پیاله که خونش گرفتست و محکم گرفتست همه راز دل غنچه با باد گوید تو آن ساده دل بین که محرم گرفتست

با لب تو جان شکار زلف تست با رخ تو کار کار زلف تست چشمۀ خورشید سوی روی تو حلقۀ شب گوشوار زلف تست در عروسیّ جمالت عقل را دست و پنجه در نگار زلف تست پر ز عتبر شد کنار عارضت آن نه خطّست ، آن نثار زلف تست من چه گویم؟ کز رخت روشنتر ست فتنه کاندر روزگار زلف تست صد هزاران دل ربودی و هنوز شست و پنجه در شمار زلف تست برزر رخسارم از شنگرف اشک نقش شد کین دستکار زلف تست عالمی عشّاق را از مرد و زن آرزو اندر کنار زلف تست تا زنخدان تو چاه یوسفست جان ما زنجیر دار زلف تست

تا دم باد صبا بگشا دست گرهی از دل ما بگشا دست هر فتوحی که جهانراست ز گل همه از باد هوا بگشادست نقش بدان چمن را همه کار ار نفسهای صبا بگشادست لاله پنداری عطّار بهار نافۀ مشک خطا بگشادست میزبا نیست چمن خندان روی غنچه زان بند قبا بگشادست دل سوسن ز که آزرده شدست که زبانرا بجفا بگشادست از تهی دستی، بیچاره چنار دست خواهش چو گدابگشادست تا گلش خردکی زر بخشد پنجه پیشش بدعا بگشادست ابر را گر نه برو دل سوزست آبش از دیده چرا بگشادست؟

آنچه عشق تو در جهان کرده‌ست بالله ار دور آسمان کرده‌ست مهر تو با دلم چه کین دارد؟ که دلم برد و قصد جان کرده‌ست آن نه خالت، عکس دیده ما بر رخ نازکت نشان کرده‌ست هست نام کلاه تو شب پوش زانکه زلف ترا نهان کرده‌ست آفتاب از رخت سپر بفکند ورچه صد تیغ بر میان کرده‌ست تا بیاموخت از تو عشوه گری سالها آسمان دران کرده‌ست بر من آن زلف پیچ پیچ آخر روی پرچین چرا چنان کرده‌ست؟ عشوه ام داده است و بستده جان راستی را بسی زیان کرده‌ست

هر که رخسارش آرزو کردست گل بر بارش آرزو کردست بی خودیّ دلم بجای خودست زانکه دیدارش آرزو کردست تا گرفتار هجر اوست دلم مرگ صد بارش آرزو کردست گو بیا حال من نخست ببین هر که این کارش آرزو کردست عشق بی رنج هر که می طلبد گل بی خارش آرزو کردست در بر من دلی جگر خوارست که غم یارش آرزو کردست می گریزد بسایۀ زلفش باد گلزارش آرزو کردست عقل سودای وصل او نپزد گرچه بسیارش آرزو کردست اشک چون نار دان که می بارم چشم بیمارش آرزو کردست

رخت از ماه و لبت از شکرست آنت ازین وینت از آن خوبترست بر رخت بوسه کجا شاید داد؟ که نظر نیز محل نظرست نه میان نیست میان تو ز لطف وین عجبتر که میان کمرست تا لبت را نرسد چشم بدان در زبانها همه نام شکرست بوسه یی از لب و دندان خوشت خون بهای دو جهان خوش پسرست از چه ناشسته رخم می خوانی که رخم شسته بخون جگرست بدکنی با من و گویم که مکن گوئیم نیکست، اینم بترست با رخ و غمزۀ تو می سازم که گل و خارتو با یکدگرست

امروز روی تو ز همه روز خوشترست شیرین لب ز جان دل افروز خوشترست بیمار چشم تو که همه روز خون خورد امروز پاره یی ز همه روز خوشترست بر دل خوشست دست درازیّ زلف تو پرده دری ز غمزۀ دلدوز خوشترست گفتم که باز ده دل ریشم بطنز گفت مه تو دل صداع تو هر روز خوشترست با درد تو بهست مرا زانکه شمع را هم با سرشک دیده و با سوز خوشترست با آنکه نیست خوی توبا ما چنان نکو سر باری حدیث بد آموز خوشترست در روی تو نظاره و بر یاد تو شراب دایم خوشست و موسم نوروز خوشترست

دلم در آرزوی عشق روی جانانست بعشق می نرسم این همه بلا زانست همه ازین سوی عشقست هر چه رنج و بلاست چو جان بعشق گروکشت کار اسانست چو اهل عشق نباشی و لاف عشق زنی تو آن کمال شناسی و عین نقصانست نخست شرط ره عشق دیدة بیناست که عشق چهرة خوبان نه کار کورانست چو دیده ور شدی آنگه حجاب بسیارست که شرح هر یک از آنها ببایدت دانست چو از حجاب بروتی برون شدی یک یک حجاب هستی تو صد هزار چندانست چو هستی تو ز پیش تو رخت بر بندد کلوخ آینة حسن روی جانانست چو در سراچۀ عشق آمدی ز مدخل صدق گناه طاعت محضست و کفر ایمانست غمان بیهده از دل بعشق دفع شود چو عشق صدق بود درد عین درمانست بجان عشق توان زنده جاودان بودن خنک دلی که حیاتش بلطف این جانست

آنکه سرم بر خط فرمان اوست گوی دلم در خم چوگان اوست دل به غمش دادم و جان هم دهم گر لب و دندان لب و دندان اوست حال دلم هر چه پریشانی است پرتو آن زلف پریشان اوست زهره و مه چونکه ببینی به هم دان که زه و گوی گریبان اوست تشنه بمیرد چو دلم هر که او در طلب چشمۀ حیوان اوست چشمۀ خورشید بدان آب روی قطره‌ای از چاه زنخدان اوست صبر چنان سخت کمان در غمش سست تر از عقدۀ پیمان اوست دل که چنان سینه همی کرد وی دیدمش او هم نه ز مردان اوست شاید اگر دل نه به فرمان ماست زانکه به هر حال که هست آن اوست

بریز سایۀ زلف تو عقل گمراهست غلام روی تو چون آفتاب پنجاهست مرا ز حسن تو تا دیده داد آگاهی ز خویشتن نیم آگه خدای آگاهست کمند زلف تو زان میکشد مرا در خود که زلف تو شبه رنگست و روی من کاهست همیشه سایۀ حسن تو بر سر خورشید چنانکه سایۀ خورشید بر سر ماهست لب تو نیک بدندان ماست وز پی او همیشه این دل غمگین بکام بدخواهست شدند از بر من صبر و هوش وز پیشان دلم برفت و کنون دیده بر سر راهست بروزگار ،وصال تودر نشاید یافت که وعدۀ تو درازست و عمر کوتاهست

ماه رویا! ز غمت یک دم نیست که چو زلف تو دلم درهم نیست زلف و بالای تو تا هم پشتند پشت و بالای کسی بی‌خم نیست غم تو می خورم و شادم از آنک هر کرا هست غم تو غم نیست دست در دامن زلف تو که زد؟ که دل او چو رخت خرّم نیست به قلم شرح غمت ندهم از آنک دو زبانست قلم محرم نیست ماجراهای درازست مرا با که گویم چو کسم همدم نیست همدم من ز جهان صبح و صباست بجز این همدمم از عالم نیست راز با صبح نشاید گفتن که ورا بند زبان محکم نیست با صبا نیز مگویم که صبا هست هرجایی و محرم هم نیست بروم هم به خیالت گویم که از او محرم‌تر دانم کیست

نگار دل سیاهم لاله رنگیست چو غنچه بسته‌طبعی، چشم‌تنگیست چو بیماریست چشم ناتوانش که بر دوشش ز غمزه نیم لنگیست نگارا بس کن آخر زین جفاها که هر کس را که بینی نام و ننگیست مرا دایم بوصل تو شتابیست وگرچه در تو زین معنی درنگیست تو بس سنگین‌دلی، آری، توانی اگر صبری کنی، کاندر تو سنگیست دو ابروی تو بر شکل کمانیست که هر غمزه درو تیر خدنگیست چرا تیر و کمان بر من کنی راست؟ مگر زین بیشتر با مات جنگیست؟ زبانت چون روان گردد به عذرت تو گویی لنگی اندر دوش لنگیست سرش سبزست و لب خندان و رخ سرخ چو گل هر کس کش از روی تو رنگیست تنم گفتم که نالانست، گفتا: چه بودستش؟ بنامیزد! چو چنگیست

بیمار فراق تو بحالیست در دور تو عافیت محالیست در عهد تو کس نشان ندادست کآسود کیست پا وصالیست بر چهرۀ روزهای گیتی روز من تیره روز، خالیست رخ چون که و دل ز عشق جو جو هر عاشقی از تو در جوالیست در خشم شوی ز هر چه گویم ای دوست، مرا ز تو سوالیست بابنده چنینی یا ترا خود ز افسانۀ عاشقان ملالیست؟ از گردش چرخ هر زمانم بر دست غم تو گوشمالیست مه گفت: من و رخ تو، آری اندر سر هر کسی خیالیست می بر بندی به زر میان را با انکه چو من ضعیف حالیست

ترا یک ذره خود پروای ما نیست بنیک و بد دلت را رای ما نیست چه بد کردم که بر خاک در تو سگانرا هست جای و جای ما نیست فراوان عاشقان داری ولیکن بدلسوزی یکی همتای ما نیست چه سازم چاره وصلت چه دانم که این معنی بدست و پای ما نیست؟ مرا در غم شکیبایی مفرمای که این کار دل شیدای ما نیست تو معذوری که شبهای درازت خبر از چشم شب پیمای ما نیست مرا از درد دل دل نیست بر یاد ترا از عیش خوش پروای ما نیست مرا شد در سر سودای تو دل دلت را خود سر سودای ما نیست

از تو جز درد دل و خون جگر حاصل نیست چه کنم جان؟ چو جزین هیچ دگر حاصل نیست بر نبندد ز میان تو کمر طرفی، از آنک در میان خود بجز از طرف کمر حاصل نیست ذوق باشد دهنم را که کد یاد لبت ورچه ذوق شکر از نام شکر حاصل نیست گفتی اندر مه و خورشید نگاهی می کن گر ز رخسار منت حظّ نظر حاصل نیست گرچه این هر دو دوجسمیست بغایت روشن آن غرض کز تو بود از مه و خور حاصل نیست دل ز زلف تو طلب کردم و بر خود پیچید گو:مکن شرم، بگو نیست اگر حاصل نیست بجز از درد سر ار با تو بسی خواهم گفت هیچ مقصود من ای جان پدر حاصل نیست گفتمت بوسی از آن لعل وز من جانی نقد این توقّف ز چه رویست؟ مگر حاصل نیست؟ بر گرفتم طمع از تو که مرا هیچ طمع بی زر از تو نشود حاصل وزر حاصل نیست