ملحقات

مهروی من بخواست به عزم شکار اسب خیز ای غلام گفت، به زین اندر آر اسب گفتم که نیک مستی و مخمور از شراب آخر همی چه خواهی اندر خمار اسب؟ برداشت باز و گفت: برای شکار کبک لختی بتاخت خواهم در کوهسار اسب گفتی برای پای و رکاب وی آفرید چون زلف او ز باد وزان، بیقرار اسب چون برق و چون براق همی رفت در هوا اندر هوای آن بت سیمین عذار اسب صد جان شکار چنگل باز دو زلف او او زیر ران کشیده ز بهر شکار اسب میراند او و عقل همی گفت از پسش کآخر برای بنده زمانی بدار اسب نشنید این حدیث و همی راند چون ظفر اندر رکاب صدر و سر روزگار اسب عادل، ضیاء دولت و دین آنکه افگند در هر مصاف هر دم بر صد سوار اسب زنگی که در عجم چو برآرد حسام کین دشمن ازو بتابد در زنگبار اسب گشته ز دست او به عطا نامدار جود مانده ز خصم او به وغا یادگار اسب ای صفدری که در طلب جان دشمنان گردد به روز حملهٔ تو جان سپار اسب اندر دخان آتش غم حاسدت شود پنهان چنانکه وقت تک اندر غبار اسب گر ز آتش نبرد به گردون رسد شرار رانی تو چون سیاوش اندر شراره اسب روزی که بیقرار شود از نشاط جنگ در زیر تو ز تیغ چو سوزنده نار اسب بر یکدگر یلان و دلیران هر دو صف تا زنده همچو رستم و اسفندیار اسب آن لحظه برزنی به صف دشمن و کنی حالی به تیغ مفرد جنگی هزار اسب اسب تو پیل‌وار شود پیش خصم باز و اینجا روا بود که رود پیل‌وار اسب در پیش تیغ تیز تو باشد عدو به جنگ چون پیش شیر گرسنه در مرغزار اسب بهر هزیمت از فزع تیغ تو عدو گوید به مرگ خویش سبکتر بیار اسب پیکان ز روی ناخن تو چون گذشت او آن دم که می دوانی اندر غبار اسب؟ در جوشن بتاخته دشمن چنان فتد کافتد ز رنج ناخنه در اضطرار اسب یا رب ز اسب تو که نکرده‌ست هیچ وقت مانند او بر ایوان صورت نگار اسب شبدیز و رخش و اعوج و یحموم روز جنگ حیران شوند در تکش این هر چهار اسب ور خصم در حصار شود از نهیب تو حالی تو در جهانی اندر حصار اسب بر درگه عدوی تو از بیم تیغ تو پیوسته دم بریده و همواره خوار اسب صدرا بدین قصیده که هست امتحان سزد گر تا به روز حشر کند افتخار اسب از اهل فضل و طبع به میدان این ردیف هرگز نرانده بود یکی نامدار اسب جز من که رام کردم خاطر برین چنانک رایض کند ز روی هنر راهور اسب لکن چه فایده که ز بخت بدم مدام مهمل به گرد عالم چون بی فسار اسب دانش چو خوار باشد ناید به کار فضل میدان چو تنگ باشد ناید به کار اسب تا در نشاط آید و شادی کند به طبع در سبزه چون بگردد وقت بهار اسب اندر بهار فتح چنان بادیا مدام کز خون خصم رانی در لاله زار اسب

ای خداوند من و مخدوم من در ثنای تو سخن محکوم من جاودان در زیر مهر مهر تو نرم باشد این دل چون موم من روز بخشش گوهر منثور تو بی عدد چون گوهر منظوم من با چنین رسم کرم کز بخششت می شود از دیگران معلوم من راستی را بر تو از انعامها هیچ باقی نیست جز مرسوم من

اسبی دارم که دور از اسبت همواره در آرزوی کاهست می خسبد روز همچو شب زانک آفاق بچشم او سیاهست در خاک ز بهر قوت، خاشاک می جوید ازین سبب دو تا هست پوشیده پلاس و خاک بر سر پیوسته ز جوع داد خواهست آسوده بماند پشتش از زین زانکش شکم تهی پنا هست زین پس نرود پیاده یک گام کان گوشه نشین نه مرد را هست در تک ببرد سبق بر این اسب چو بین اسبی که جفت شاهست بد تر جایی بمذهب او در زیر سپهر پایگا هست نه کاه در و ، نه جو، نه سبزه این آخر او چه جایگاهست؟ افسانۀ جو فرامشش شد زیرا که ندید دیر گا هست این حال جوست و بی تکلف تا کاه نخورد یک دو ما هست تا روزه بشب بدان گشاید ترتیب ببرگش آب چا هست تیغی یمنی بخورد روزی ... ا هست دندان گیرد ز روی من زانک با کاه بر نگش اشتبا هست عالم همه تا بگاه دیوار بر گرسنگی او گوا هست فریادش اگر رسی کنون رس کش حال ز حد برون تبا هست تو غره مشو که می زند دم یک دم باشد زنیست تا هست یک بار الحمد و تو بری کاه در کارش کن که بی گنا هست

منعما شکرهای انعامت بزبان قلم نیاید راست دوش در انتظار وعدۀ تو یک دم باشد زنیست تا هست هر کرا لقمه در گلو گیرد در کارش کن که بی گناهست

غریب و خسته و درمانده ام خداوندا ز فیض فضل، تو یک شربت شفا بفرست چو لاله غرقه بخونم در آتش شوقت نسیم لطفی از عالم بقا بفرست ببوی رحمت تو بنده کرد جان بازی بدست عفو تو پروانۀ عطا بفرست اگر چه مرهم جانست زخم در ره تو ز نوش داروی رحمت نصیب ما بفرست چون خون جان من اندر ره تو ریخته شد هم از خزینۀ لطف تو خون بها بفرست طبیب حال شناسی ، ترا نیارم گفت که دور کن ز من این درد یا دوا بفرست هر آنچه مصلحت کار من در آن دانی اگر شفاست وگر مرگ ای خدا بفرست

دوش ناگاه نعره یی بر خاست که دگر باره جنگ کرانست مرگ دیدم بمرگ تا زنده که همی باز گشت نتوانست با یکی از هنروران که بر او حل اشکال عقل آسانست گفتم ای دوست باز می بینی کار عالم که چون پریشانست؟ گفت آری قران نحسین است وین خصومت نتیجۀ آنست گفتم آخر نه جمله هفت اقلیم زیر دوران چرخ گردانست؟ دور و نزدیک جاودان زبرش دور مریخ و سیر کیوانست

از چه می افتد از برای خدای آخر این قدر می توان دانست کاثر هر قران که نحسان راست خاص در جامع سپاهانست و آنچه از افتران سعدینست اثر آن بقم و کاشانست تا بدانی که ترهاتست این همه تقدیر و حکم یزدانست

مرا دوستی گفت قانع شو، ایرا که همواره غمگین بود مرد طامع قناعت نکو باشد آری و لیکن هم آخر بچیزی توان بود قانع

داستان ظالمی چون خوانداز دفتر کسی مردوزن بنگر که بر جانش چه نفرینها کنند پس تو امروز آن مکن کو کرددی از ظلمها ورنه آن نفرین همه بر جان تو فردا کنند

زهی یار من نیست همتاش و الله گرش دوست دارم بود جاش والله ز صد ملک به سوز و سوداش حقا ز صد صلح به خشم و صفراش والله برای تری لفظ و الفاظ خوبش توان گشت خاک کف پاش والله تمنای وصلش همی کرد جانم خطا بود جمله تمناش والله دلم قفل محنت بروبر گشادی دریغا اگر چرخ یاری ندادی چه در دست کز چرخ در دل ندارم؟ چه کارست کز دهر مشکل ندارم؟ کرا باز گویم که در جمله عالم نشان یکی شخص همدل ندارم؟ گه غمکشی هیچ همدم ندارم گه مشورت هیچ عاقل ندارم برون ننهم از خانه یک روز پایم که تا زانو از پای در گل ندارم دلا خیز تا رخت بر گاو بندم که من برگ این جای و منزل ندارم دو صد زخم خوردم که آهی نکردم چه افتاد یا رب، گناهی نکردم دمی از دل من جهانی بسوزد تفی از دمم خان و مانی بسوزد نیارم نبشتن یکی قصه از غم زخواندنش ترسم زفانی بسوزد شبی گر زسینه ره آه بدهم نه استارگان کاسمانی بسوزد چه دارم بدل در من اندیشۀ او که هرشب بهرزه روانی بسوزد بشاید اگر من بدین سینه اندر ندارم دلی را که جانی بسوزد گرفتم که دل عهد بشکست ، آری فلک با دل من چه کین داشت باری؟ دل غمکش غصه خور داشتم من کش از جان خود دوستر داشتم من یکی شاخ امید بود آن دل من که از اشک پیوسته تر داشتم من همی تا که دانستم از وی نشانی جهانی پر از شور و شر داشتم من بسی جستم و چون نشانی نبد زو دل از دل بیکباره برداشتم من بایزد گر از وی خبر دیده ام من خدا داند که از وی خبر داشتم من مگر خود نبودست اندر تنم دل وگرنه کجا شد اگر داشتم من ؟ پیامی که کرد او به منه از دل من ؟ سلامی که او بمن از دل من؟

..... از ارم لطیف ترست کعبۀ فضل و قبلۀ هنرست گنبد او کلاه کیوانست گرچه از روی وضع مختصرست در ره پایداری ارکانش کرده با کوه دست در کمرست نه در او روزگار را تاثیر نه بر او حادثات را گذرست از پی نقشهای دیوارش چرخ و خورشید لاجور دوزرست راست گویی که از طریق نهاد نسختی از بهشت هشت درست مطلع آفتاب اقبالست تکیه جای سعادت و ظفرست صدر عالم درو ممکن باد تا فلک را مدار برمدرست

ای زمین تو آسمان زحل آستان تو قبله گاه امل سقف مرفوع و خانۀ معمور با وجود تا ضایع و مهمل روی آئینه های گردون را عکس دیوار تو همی صیقل ماه و خورشید را مقرنس تو چون دو خشتک گرفته زیر بغل دست زوار و حلقۀ در تو هر دو بایکدیگر چو گوی انگل در بر شمسهای تو مه و مهر چون بر کیمیاست نقد دغل در نیارد بکاه دیوارت صرصر رستخیز هیچ خلل گر زبهر طراز عالم خاک جان بفرش آمد از مکان زحل از پی زیب عالم ملکوت این بنا بر سپهر شد ببدل کعبه یی از بنای اسمعیل که ازو شرع شد بلند محل ناید اندر جهان کون و فساد دولت و بخت جز بدین مدخل چرخ دربانیش چو بستد گفت زین نکوتر مخواه بیت عمل صدر عالم چو بار داد درو آسمان گفت : للبقاع دول پشت ملت قوام دین که کرم هست در شأنش آیتی منزل آن زقدرش شده ستاره زحل و آن بجاهش زدهه زمانه مثل شرف فضل از ستانۀ اوست همچنان کآفتاب را زحمل یاربش سال عمر ده چندانک قاصر آید ازو حساب جمل نوک کلکش چو در صریر آمد مشکلات امید شد همه حل

یا رب تو آگهی که درین اندر سال عمر روزی بکام من نگذشتست روزگار از گونه گونه محنت و رنج آن کشیده ام در مدت حیات که بیش آید از شمار وینک رسید مرگ بنزدیک و لامحال بریکدیگر زند زهمه گونه کار و بار دنیی چنین گذشت که دانی و آخرت ترسم کزین بتر گذرد صدهزاربار یا رب چه بودی ار نبدی هستی چنین کز وی نگشت در دو جهان راست هیچ کار ورچه نبود گفتنی این لفظ ای خدای از من چو گفتهای دگر جمله درگذار

مفتی دین مروت ای که فلک را آرزو آید که در رکاب تو پوید دست صبا هر سپیده دم ببهاران چهرۀ گل را بآب لطف تو شوید فتوی آورده ام بحضرت عالی کز تو همه کس جواب فتوی جوید گر زدعاگو کسی بپرسد و گوید حاصل تو زین سفرچه بود چه گوید؟

ای بزرگی که همت تو شکست بر دل و پشت چرخ دون آورد قدر از راستی انصافت سقف افلاک راستون آورد هرکه آورد رو بخصمی تو دانک از دولت حرون آورد و انک سودای همسری تو پخت حاصل کار سرنگون آورد خونیی قصد دست بوس تو کرد پشت خود را بخم چو نون آورد نوک تار مژه زدیدۀ شرع اشک خون از پی سکون آورد آمد از تیش خون زپوست برون رقص ز ایقاع گونه گون آورد دی زدست مبارکت نشتر چون بانگام قصد خون آورد خضری را بسوی آب حیات دولت تیز رهنمون آورد ناخن نیش زخمه بر برگ زد تشت از و صوت ارغنوان آورد برق نیش از شکاف ابر کرم رگ باران لاله گون آورد گفتم آن دست بحر بود ، چرا همچو کان لعل از اندرون آورد؟ از سمن شاخ ارغوان بشکفت فلک این رسم نو کنون آورد شفقی از عمود صبح برون دست قدرت به آزمون آورد عقد یاقوت از قضیب بلور نوک الماس بر فسون آورد دست فصاد آتش محلول از دل آب بسته چون آورد عجب آمده مرا و این حالت حیرتم هر زمان فزون آورد آخرالامر معنیی بس خوب یاد من فکر ذو فنون آورد گفت نی ، دست خواجه دریاییست که زموج آزرا زبون آورد نیشتر هست هندوی غواص کش قضا خوار و سرنگون آورد چون فرو برد سر بدین دریا شاخ مرجان از و برون آورد

زمن کدام کریم حلال زاده بود که یک دو بیتک باصدر محترم گوید که خادم ارچه ار آنجا که نیک ذاتی اوست بدنسبت شعر افحش و هرزه کم گوید ولی ز روی مکافات طبع هم گه گاه که حاجت اوفتدش هجو نیز هم گوید نه جرم باشد اهمال جانب آنکس را که مدح و ذم جهان از سر قلم گوید

هیچ صحبت مباد با عامت که چو خود مختصر کند نامت صحبت عام در بهشت ، آباد مرگ بهتر ، که مرگ عامی باد

زهی سپهر محلی که دون رتبت توست هرآنچه عقل زاقسام آفرین داند تویی که شخص هنر از طوارق حدثان حریم جاه ترامعقلی حصین داند بدان نشاط فلک گرد خویش میگردد که خویشتن را با قدر تو قرین داند بآفتاب و سحابش چه التفات بود کسی که راه بدان دست و آستین داند طلایۀ کرمت بر طریق اهل هنر کجا که از سپه نیستی کمین داند ؟ فلک که رای تو شد مقتدای افعالش رضا و خشم ترا اصل مهر و کین داند جدا ز سایۀ تو نیست ذرّۀ خورشید از آنکه روشنی کار خود درین داند زسایۀ تو شدست آفتاب روی شناس که همنشین را هر کس بهمنشین داند کجا رسد سوی درگاه تو قلاوزوهم که راه خود همه تا چرخ هفتمین داند بسالها نرسد آفتاب روشن دل درآن دقیقه که آن رای دوربین داند بزرگوارا داعی مرید دولت تست فلک بمهر تو جان مرا رهین داند از آن بحضرت تو کمتر آورد زحمت که او ملالت آن طبع نازنین داند شب دراز به مدح تو می کنم کوتاه گواه صادق من صبح راستین داند سخن بصدر تو آرم که بر تو مقصورست کسی که قیمت این گوهر ثمین داند لطیف طبعان دانند قدر لطف سخن که قدر باد صبا برگ یاسمین داند سخنسرایان هستند، لیک صاحب ذوق حدیث چشمۀ حیوان و پارگین داند خدای داند اگر دانم اندرین شعرا کسی که ظاهر تفسیر حورعین داند سخن چگونه برم نزد آنکه از غفلت شمال را به بسی جهداز یمین داند؟ زمن چه فرق بود تا بدیگران آنرا که رخش رستم چون صورت گلین داند؟ چگونه داروی درد خود از کسی طلبند که خار را زعداد ترنجبین داند؟ همه فروتنی من زمردری طمع است خرد زحال من این ماجرا یقین داند طمع چو منقطع آمد... زن آنکس که خویشتن را کمتر از آن و این داند زپیر عقل سؤالی پرپر می کردم که اوست آنکه دوای دل خزین داند که کیست آنکه غم اهل فضل داند خورد؟ جواب داد صاحب بهاء دین داند مگیر باز زداعی وظایف الطاف که او ذخیرۀ خویش از جهان همین داند ترا مربی خود دانم و دعا گویم خدای جل جلاله زمن چنین داند

آیا ستوده خصالی که بر سپاه نیاز همیشه خیل عطای تو هست مستولی از آن سؤال که در خدمتت اشارت رفت جواب باز ده ارفملیت ورقولی

نیست معلونه مگر این شجره که بجز غصه ندارد ثمره قربت این شجره هست مرا همچو بر آدم قرب شجره

مفتی ملت انعام و کرم اندرین حال چه می فرماید؟ در حق شخصی درمانده چنان که برو خلق همی بخشاید خفته بیمار بکنجی اندر وندر باد همی پیماید خرج بیماری ناچار بود و آنگهش خانه عمارت باید باز ترتیب زمستان بر پی که ازو بوی بلا می آید وانگه او سیم ندارد چندان که بدان آینه یی بزداید در چنین حالتی از منعم خویش گر تقاضا بکند زر شاید؟

هرچه آن از مراسم سخن است روزگارش گذاشتست بمن زان چه حاصل ، چو روزگار دمی نگذارد همی مرا بسخن

آنچنان گشته‌ای نهان پس ریش کز تو جز چشم هیچ چشم ندید به جز از ریش مرد ریک تو کس سپر گاو راز پشم ندید

ز خط عارض ترکان لشکر مرا این فایده تا جاودان بس که خط از عارض ترکان لشکر ز شرمش برنیارد سر ازین پس

هر کرا قربت تو بیشترست دانک او از همه درویشترست وانک او دورترست از برتو بعنایت ز همه پیشترست دست چپ گرچه بدل نزدیکست قوت راست ازو بیشترست