Ghazals

ثنا و حمد بی‌پایان خدا را که صنعش در وجود آورد ما را الها، قادرا، پروردگارا کریما، منعما، آمرزگارا چه باشد پادشاهِ پادشاهان اگر رحمت کنی مشتی گدا را؟ خداوندا تو ایمان و شهادت عطا دادی به فضل خویش ما را وز انعامت همیدون چشم داریم که دیگر باز نستانی عطا را از احسان خداوندی عجب نیست اگر خط در کشی جرم و خطا را خداوندا بدان تشریف عزت که دادی انبیا و اولیا را بدان مردانِ میدانِ عبادت که بشکستند شیطان و هوا را به حق پارسایان کز در خویش نیندازی من ناپارسا را مسلمانان ز صدق آمین بگویید که آمین تقویت باشد دعا را خدایا هیچ درمانی و دفعی ندانستیم شیطان و قضا را چو از بی‌دولتی دور اوفتادیم به نزدیکان حضرت بخش ما را خدایا گر تو سعدی را برانی شفیع آرد روان مصطفی را محمد سید سادات عالم چراغ و چشم جمله انبیا را

ما قلم در سر کشیدیم اختیار خویش را اختیار آن است کاو قسمت کند درویش را آن که مکنت بیش از آن خواهد که قسمت کرده‌اند گو طمع کم کن که زحمت بیش باشد بیش را خمر دنیا با خمار و گل به خار آمیخته‌ست نوش می‌خواهی هلا! گر پای داری نیش را ای که خواب آلوده واپس مانده‌ای از کاروان جهد کن تا بازیابی همرهان خویش را در تو آن مردی نمی‌بینم که کافر بشکنی بشکن ار مردی هوای نفس کافر کیش را آن گه از خواب اندر آید مردم نادان که مرد چون شبان آن گه که گرگ افکنده باشد میش را خویشتن را خیر خواهی خیرخواه خلق باش زآن که هرگز بد نباشد نفس نیک‌اندیش را آدمیت رحم بر بیچارگان آوردن است کآدمی را تن بلرزد چون ببیند ریش را راستی کردند و فرمودند مردان خدای ای فقیه اول نصیحت گوی نفس خویش را آنچه نفس خویش را خواهی حرامت سعدیا گر نخواهی همچنان بیگانه را و خویش را

ای که انکار کنی عالم درویشان را تو ندانی که چه سودا و سر است ایشان را گنج آزادگی و کنج قناعت ملکیست که به شمشیر میسر نشود سلطان را طلب منصب فانی نکند صاحب عقل عاقل آن است که اندیشه کند پایان را جمع کردند و نهادند و به حسرت رفتند وین چه دارد که به حسرت بگذارد آن را آن به در می‌رود از باغ به دلتنگی و داغ وین به بازوی فرح می‌شکند زندان را دستگاهی نه که تشویش قیامت باشد مرغ آبیست چه اندیشه کند طوفان را جان بیگانه ستاند ملک‌الموت به زجر زجر حاجت نبود عاشق جان افشان را چشم همت نه به دنیا که به عقبی نبود عارف عاشق شوریدهٔ سرگردان را در ازل بود که پیمان محبت بستند نشکند مرد اگرش سر برود پیمان را عاشقی سوختهٔ بی سر و سامان دیدم گفتم ای یار مکن در سر فکرت جان را نفسی سرد برآورد و ضعیف از سر درد گفت بگذار من بی سر و بی سامان را پند دلبند تو در گوش من آید هیهات من که بر درد حریصم چه کنم درمان را سعدیا عمر عزیز است به غفلت مگذار وقت فرصت نشود فوت مگر نادان را

غافلند از زندگی مستان خواب زندگانی چیست مستی از شراب تا نپنداری شرابی گفتمت خانه آبادان و عقل از وی خراب از شراب شوق جانان مست شو کآنچه عقلت می‌برد شر است و آب قرب خواهی گردن از طاعت مپیچ جامگی خواهی سر از خدمت متاب خفته در وادی و رفته کاروان ترسمش منزل نبیند جز به خواب تا نپاشی تخم طاعت، دخل عیش برنگیری، رنج بین و گنج یاب چشمهٔ حیوان به تاریکی در است لؤلؤ اندر بحر و گنج اندر خراب هر که دائم حلقه بر سندان زند ناگهش روزی بباشد فتح باب رفت باید تا به کام دل رسند شب نشستن تا برآید آفتاب سعدیا گر مزد خواهی بی عمل تشنه خسبد کاروانی در سراب

دریغ صحبت دیرین و حق دید و شناخت که سنگ تفرقه ایام در میان انداخت دو دوست یک نفس از عمر برنیاسودند که آسمان به سر وقتشان دو اسبه نتاخت چو دل به قهر بباید گسست و مهر برید خنک تنی که دل اول نبست و مهر نباخت جماعتی که بپرداختند از ما دل دل از محبت ایشان نمی‌توان پرداخت به روی همنفسان برگ عیش ساخته بود بر آنچه ساخته بودیم روزگار نساخت نگشت سعدی از آن روز گرد صحبت خلق که بی وفایی دوران آسمان بشناخت گرت چو چنگ به بر در کشد زمانهٔ دون بس اعتماد مکن کآنگهت زند که نواخت

ای یار ناگزیر که دل در هوای توست جان نیز اگر قبول کنی هم برای توست غوغای عارفان و تمنای عاشقان حرص بهشت نیست که شوق لقای توست گر تاج می‌دهی غرض ما قبول تو ور تیغ می‌زنی طلب ما رضای توست گر بنده می‌نوازی و گر بنده می‌کشی زجر و نواخت هر چه کنی رای رای توست گر در کمند کافر و گر در دهان شیر شادی به روزگار کسی کآشنای توست هر جا که روی زنده‌دلی بر زمین تو هر جا که دست غمزده‌ای بر دعای توست تنها نه من به قید تو درمانده‌ام اسیر کز هر طرف شکسته‌دلی مبتلای توست قومی هوای نعمت دنیا همی پزند قومی هوای عقبی و ما را هوای توست قوت روان شیفتگان التفات تو آرام جان زنده‌دلان مرحبای توست گر ما مقصریم تو بسیار رحمتی عذری که می‌رود به امید وفای توست شاید که در حساب نیاید گناه ما آنجا که فضل و رحمت بی‌منتهای توست کس را بقای دائم و عهد مقیم نیست جاوید پادشاهی و دائم بقای توست هر جا که پادشاهی و صدری و سروری موقوف آستان در کبریای توست سعدی ثنای تو نتواند به شرح گفت خاموشی از ثنای تو حد ثنای توست

مقصود عاشقان دو عالم لقای توست مطلوب طالبان به حقیقت رضای توست هر جا که شهریاری و سلطان و سروریست محکوم حکم و حلقه به گوش گدای توست بودم بر آن که عشق تو پنهان کنم ولیک شهری تمام غلغله و ماجرای توست هر جا که پادشاهی و صدری و سروریست موقوف آستان در کبریای توست قومی هوای نعمت دنیا همی پزند قومی هوای عقبی و ما را هوای توست هر جا سریست خستهٔ شمشیر عشق تو هر جا دلیست بستهٔ مهر و هوای توست کس را بقای دائم و عهد قدیم نیست جاوید پادشاهی و دائم بقای توست گر می‌کشی به لطف وگر می‌کشی به قهر ما راضییم هرچه بود رای رای توست امید هر کسی به نیازی و حاجتی است امید ما به رحمت بی‌منتهای توست هر کس امیدوار به اعمال خویشتن سعدی امیدوار به لطف و عطای توست

درد عشق از تندرستی خوشتر است ملک درویشی ز هستی خوشتر است عقل بهتر می‌نهند از کائنات عارفان گویند مستی خوشتر است خودپرستی خیزد از دنیا و جاه نیستی و حق پرستی خوشتر است چون گرانباران به سختی می‌روند هم سبکباری و چستی خوشتر است سعدیا چون دولت و فرماندهی می‌نماند، تنگدستی خوشتر است

منزل عشق از جهانی دیگر است مرد عاشق را نشانی دیگر است بر سر بازار سربازان عشق زیر هر داری جوانی دیگر است عقل می‌گوید که این رمز از کجاست کاین جماعت را نشانی دیگر است بر دل مسکین هر بیچاره‌ای شاه را گنج نهانی دیگر است این گدایانی که این دم می‌زنند هر یکی صاحبقرانی دیگر است

فلک با بخت من دائم به کین است که با من بخت و دوران هم به کین است گهم خواند جهان گاهی براند جهان گاهی چنان گاهی چنین است که می‌داند که خشت هر سرایی کدامین سروقد نازنین است ز خاک شاهدی روییده باشد به هر بستان که برگ یاسمین است وفایی گر نمی‌یابی ز یاری مده دل گر نگارستان چین است وفاداری مجوی از دهر خونخوار وفایی از کسی جو که امین است ندارد سعدیا دنیا وقاری به نزد آن کسی کاو راه بین است

آن را که جای نیست همه شهر جای اوست درویش هر کجا که شب آید سرای اوست بی‌خانمان که هیچ ندارد به جز خدای او را گدا مگوی که سلطان گدای اوست مرد خدا به مشرق و مغرب غریب نیست چندان که می‌رود همه ملک خدای اوست آن کز توانگری و بزرگی و خواجگی بیگانه شد به هر که رسد آشنای اوست کوتاه دیدگان همه راحت طلب کنند عارف بلا که راحت او در بلای اوست عاشق که بر مشاهدهٔ دوست دست یافت در هر چه بعد از آن نگرد اژدهای اوست بگذار هر چه داری و بگذر که هیچ نیست این پنج روزه عمر که مرگ از قفای اوست هر آدمی که کشتهٔ شمشیر عشق شد گو غم مخور که ملک ابد خونبهای اوست از دست دوست هر چه ستانی شکر بود سعدی رضای خود مطلب چون رضای اوست

آن به که چون منی نرسد در وصال دوست تا ضعف خویش حمل کند بر کمال دوست رشک آیدم ز مردمک دیده بارها کاین شوخ دیده چند ببیند جمال دوست پروانه کیست تا متعلق شود به شمع باری بسوزدش سبحات جلال دوست ای دوست روزهای تنعم به روزه باش باشد که در فتد شب قدر وصال دوست دور از هوای نفس، که ممکن نمی‌شود در تنگنای صحبت دشمن، مجال دوست گر دوست جان و سر طلبد ایستاده‌ایم یاران بدین قدر بکنند احتمال دوست خرم تنی که جان بدهد در وفای یار اقبال در سری که شود پایمال دوست ما را شکایتی ز تو گر هست هم به توست در پیش دشمنان نتوان گفت حال دوست بسیار سعدی از همه عالم بدوخت چشم تا می‌نمایدش همه عالم خیال دوست

به جهان خُرَّم از آنم که جهان خُرَّم از اوست عاشقم بر همه عالم که همه عالم از اوست به غنیمت شِمُر ای دوست دمِ عیسیِ صبح تا دل مُرده مگر زنده کنی کاین دَم از اوست نَه فلک راست مُسَلَّم نَه مَلَک را حاصل آنچه در سِرِّ سُویدایِ بنی‌آدم از اوست به حلاوت بخورم زهر که شاهد ساقیست به ارادت بِبَرم درد که درمان هم از اوست زخم خونینم اگر به نشود به باشد خُنُک آن زخم که هر لحظه مرا مرهم از اوست غم و شادی بَرِ عارف چه تفاوت دارد ساقیا باده بِده شادی آن کاین غم از اوست پادشاهی و گدایی بَرِ ما یکسان است که بر این در همه را پشت عبادت خم از اوست سعدیا گر بِکَند سیلِ فنا خانهٔ عمر دل قوی دار که بنیاد بقا محکم از اوست

از جان برون نیامده جانانت آرزوست زنار نابریده و ایمانت آرزوست بر درگهی که نوبت ارنی همی زنند موری نه‌ای و ملک سلیمانت آرزوست موری نه‌ای و خدمت موری نکرده‌ای وآنگاه صف صفهٔ مردانت آرزوست فرعون‌وار لاف اناالحق همی زنی وآنگاه قرب موسی عمرانت آرزوست چون کودکان که دامن خود اسب کرده‌اند دامن سوار کرده و میدانت آرزوست انصاف راه خود ز سر صدق داده‌ای بر درد نارسیده و درمانت آرزوست بر خوان عنکبوت که بریان مگس بود شهپر جبرئیل، مگس‌رانت آرزوست هر روز از برای سگ نفس بوسعید یک کاسه شوربا و دو تا نانت آرزوست سعدی در این جهان که تویی ذره‌وار باش گر دل به نزد حضرت سلطانت آرزوست

هر که هر بامداد پیش کسیست هر شبانگاه در سرش هوسیست دل منه بر وفای صحبت او کآنچنان را حریف چون تو بسیست مهربانی و دوستی ورزد تا تو را مکنتی و دسترسیست گوید اندر جهان تویی امروز گر مرا مونسی و همنفسیست باز با دیگری همین گوید کاین جهان بی تو بر دلم قفسیست همچو زنبور در به در پویان هر کجا طعمه‌ای بود مگسیست همه دعوی و فارغ از معنی راست گویی میان تهی جرسیست پیش آن ذم این کند که خریست نزد این عیب آن کند که خسیست هر کجا بینی این چنین کس را التفاتش مکن که هیچ کسیست

خوشتر از دوران عشق ایام نیست بامداد عاشقان را شام نیست مطربان رفتند و صوفی در سماع عشق را آغاز هست انجام نیست کام هر جوینده‌ای را آخریست عارفان را منتهای کام نیست از هزاران در یکی گیرد سماع زآن که هر کس محرم پیغام نیست آشنایان ره بدین معنی برند در سرای خاص، بار عام نیست تا نسوزد برنیاید بوی عود پخته داند کاین سخن با خام نیست هر کسی را نام معشوقی که هست می‌برد، معشوق ما را نام نیست سرو را با جمله زیبایی که هست پیش اندام تو هیچ اندام نیست مستی از من پرس و شور عاشقی و آن کجا داند که درد آشام نیست باد صبح و خاک شیراز آتشیست هر که را در وی گرفت آرام نیست خواب بی هنگامت از ره می‌برد ور نه بانگ صبح بی هنگام نیست سعدیا چون بت شکستی خود مباش خود پرستی کمتر از اصنام نیست

چون عیش گدایان به جهان سلطنتی نیست مجموع‌تر از ملک رضا مملکتی نیست گر منزلتی هست کسی را مگر آن است کاندر نظر هیچ کسش منزلتی نیست هر کس صفتی دارد و رنگی و نشانی تو ترک صفت کن که از این به صفتی نیست پوشیده کسی بینی فردای قیامت کامروز برهنه‌ست و بر او عاریتی نیست آن کس که در او معرفتی هست کدام است؟ آن است که با هیچ کسش معرفتی نیست سنگی و گیاهی که در آن خاصیتی هست از آدمیی به که در او منفعتی نیست درویش تو در مصلحت خویش ندانی خوش باش اگرت نیست که بی مصلحتی نیست آن دوست نباشد که شکایت کند از دوست بر خون که دلارام بریزد دیتی نیست راه ادب این است که سعدی به تو آموخت گر گوش بداری به از این تربیتی نیست

تن آدمی شریف است به جان آدمیت نه همین لباس زیباست نشان آدمیت اگر آدمی به چشم است و دهان و گوش و بینی چه میان نقش دیوار و میان آدمیت خور و خواب و خشم و شهوت شغب است و جهل و ظلمت حیوان خبر ندارد ز جهان آدمیت به حقیقت آدمی باش وگر نه مرغ باشد که همین سخن بگوید به زبان آدمیت مگر آدمی نبودی که اسیر دیو ماندی که فرشته ره ندارد به مکان آدمیت اگر این درنده‌خویی ز طبیعتت بمیرد همه عمر زنده باشی به روان آدمیت رسد آدمی به جایی که به جز خدا نبیند بنگر که تا چه حد است مکان آدمیت طیران مرغ دیدی، تو ز پایبند شهوت به در آی تا ببینی طیران آدمیت نه بیان فضل کردم که نصیحت تو گفتم هم از آدمی شنیدیم بیان آدمیت

صبحدمی که برکنم، دیده به روشناییت بر در آسمان زنم، حلقهٔ آشناییت سر به سریر سلطنت، بنده فرو نیاورد گر به توانگری رسد، نوبتی از گداییت پرده اگر برافکنی، وه که چه فتنه‌ها رود چون پس پرده می‌رود این همه دلرباییت گوشهٔ چشم مرحمت بر صف عاشقان فکن تا شب رهروان شود، روز به روشناییت خلق جزای بد عمل، بر در کبریای تو عرضه همی دهند و ما، قصهٔ بی‌نواییت سر ننهند بندگان، بر خط پادشاه اگر سر ننهد به بندگی، بر خط پادشاییت وقتی اگر برانیم، بندهٔ دوزخم بکن کآتش آن فرو کشد، گریه‌ام از جداییت راه تو نیست سعدیا، کم‌زنی و مجردی تا به خیال در بود، پیری و پارساییت

دنیی آن قدر ندارد که بر او رشک برند یا وجود و عدمش را غم بیهوده خورند نظر آنان که نکردند در این مشتی خاک الحق انصاف توان داد که صاحبنظرند عارفان هر چه ثباتی و بقایی نکند گر همه ملک جهان است به هیچش نخرند تا تطاول نپسندی و تکبر نکنی که خدا را چو تو در ملک بسی جانورند این سراییست که البته خلل خواهد کرد خنک آن قوم که در بند سرای دگرند دوستی با که شنیدی که به سر برد جهان حق عیان است ولی طایفه‌ای بی‌بصرند ای که بر پشت زمینی همه وقت آن تو نیست دیگران در شکم مادر و پشت پدرند گوسفندی برد این گرگ مُعَوَّدْ هر روز گوسفندان دگر خیره در او می‌نگرند آن که پای از سر نخوت ننهادی بر خاک عاقبت خاک شد و خلق بدو می‌گذرند کاشکی قیمت انفاس بدانندی خلق تا دمی چند که مانده‌ست غنیمت شمرند گل بی خار میسر نشود در بستان گل بی خار جهان مردم نیکوسیرند سعدیا مرد نکو نام نمیرد هرگز مرده آن است که نامش به نکویی نبرند

نادر از عالم توحید کسی برخیزد کز سر هر دو جهان در نفسی برخیزد آستین کشتهٔ غیرت شود اندر ره عشق کز پی هر شکری چون مگسی برخیزد به حوادث متفرق نشوند اهل بهشت طفل باشد که به بانگ جرسی برخیزد سنگ‌وش در ره سیلاب کجا دارد پای هر که زین راه به بادی چو خسی برخیزد گرچه دوری به روش کوش که در راه خدای سابقی گردد اگر بازپسی برخیزد سعدیا دامن اقبال گرفتن کاریست که نه از پنجهٔ هر بوالهوسی برخیزد

ذوق شراب انست، وقتی اگر بباشد هر روز بامدادت، ذوقی دگر بباشد بیخ مداومت را، روزی شجر بروید شاخ مواظبت را، وقتی ثمر بباشد استاد کیمیا را، بسیار سیم باید در خاک تیره کردن، تا آن که زر بباشد بسیار صبر باید، تا آن طبیب دل را در کوی دردمندان، روزی گذر بباشد عالم که عارفان را، گوید نظر بدوزید گر یار ما ببیند، صاحب نظر بباشد زیرا که پادشاهی، چون بقعه‌ای بگیرد بنیاد حکم اول، زیر و زبر بباشد دیوانه را که گویی، هشیار باش و عاقل بیم است کز نصیحت، دیوانه‌تر بباشد بانگ سحر بر آمد، درویش را خبر شد رطلی گرانش درده، تا بی خبر بباشد ساقی بیار جامی، مطرب بگوی چیزی لب بر دهان نی نه، تا نیشکر بباشد امروز قول سعدی، شیرین نمی‌نماید چون داستان شیرین، فردا سمر بباشد

نَه هَرْچِه جانِوَرَنْد، آدَمیَّتی دارَنْد بَس آدَمی که دَر این مُلْک، نَقْشِ دیوارَنْد سیاه‌سیمِ زَرْاَنْدودِه چون بِه بوتِه بَرَنْد خَلاف آن بِه دَرآیَد کِه خَلْق، پِنْدارَنْد کَسان، بِه چَشْمِ تو، بی‌قِیْمَت‌اَنْد و کوچَک‌قَدْر که پیشِ اَهْلِ بَصیرَت، بُزُرْگ‌مِقْدارَنْد بَرادَرانِ لَحْد را زَبانِ گُفْتَن نیست تو، گوش باش که با اَهْلِ دِل بِه گُفْتارَنْد کِه زینْهار به کَشّی و ناز بَر سَرِ خاک مَرو که هَمْچو تو دَر زیرِ خاک، بِسْیارَنْد بِه خواب و لِذَّت و شَهْوَت گُذاشْتَنْد حَیات کُنون که زیرِ زَمین خُفْتِه‌اَنْد، بیدارَنْد کِه اِلْتِفات کُنَد عُذْر کاین زَمان گویَنْد؟ کُجا بِه خوشِه رِسَد تُخْم کاین زَمان کارَنْد؟ هِزار جانِ گِرامی، فَدایِ اَهْلِ نَظَر کِه مال و مَنْصَبِ دُنیا به هیچ نَشْمارَنْد کِه را نَمی‌کُنَد این پَنْج روزِه دولَت و مُلْک کِه بُگْذَرَنْد و بِه اَبْنایِ دَهْر بُگْذارَنْد طَمَع مَدار زِ دُنیا سَرِ هَوا و هَوَس کِه پُر شَوَد مَگَرَش خاک، بَر سَر اَنْبارَنْد دُعایِ بَد نَکُنَم بَر بَدان که مِسْکینان بِه دَسْتِ خویِ بَدِ خویشْتَن، گِرِفْتارَنْد بِه جانِ زِنْدِه‌دِلان، «سَعْدیا» که مُلْکِ وُجود نَیَرْزَد آن کِه وُجودی زِ خود بیازارَنْد

بیفکن خیمه تا محمل برانند که همراهان این عالم روانند زن و فرزند و خویش و یار و پیوند برادرخواندگانِ کاروانند نباید بستن اندر صحبتی دل که بی ایشان بمانی یا بمانند نه اول خاک بوده‌ست آدمیزاد به آخر چون بیندیشی همانند پس آن بهتر که اول وآخر خویش بیندیشند و قدر خود بدانند زمین چندی بخورد از خلق و چندی هنوز از کبر سر بر آسمانند یکی بر تربتی فریاد می‌خواند که اینان پادشاهان جهانند بگفتم تخته‌ای بر کن ز گوری ببین تا پادشه یا پاسبانند بگفتا تخته بر کندن چه حاجت که می‌دانم که مشتی استخوانند نصیحت داروی تلخ است و باید که با جُلّاب در حلقت چکانند چنین سَقمونیای شکرآلود ز داروخانهٔ سعدی ستانند

اگر خدای نباشد ز بنده‌ای خشنود شفاعت همه پیغمبران ندارد سود قضای کن فیکون است حکم بار خدای بدین سخن سخنی در نمی‌توان افزود نه زنگ عاریتی بود بر دل فرعون که صیقل ید بیضا سیاهیش نزدود بخواند و راه ندادش کجا رود بدبخت؟ ببست دیدهٔ مسکین و دیدنش فرمود نصیب دوزخ اگر طلق بر خود انداید چنان در او جهد آتش که چوب نفط اندود قلم به طالع میمون و بخت بد رفته‌ست اگر تو خشمگنی ای پسر وگر خشنود گنه نبود و عبادت نبود و بر سر خلق نبشته بود که این ناجی است و آن مأخوذ مقدر است که از هر کسی چه فعل آید درخت مقل نه خرما دهد نه شفتالود به سعی ماشطه اصلاح زشت نتوان کرد چنان که شاهدی از روی خوب نتوان سود سیاه زنگی هرگز شود سپید به آب؟ سپید رومی هرگز شود سیاه به دود؟ سعادتی که نباشد طمع مکن سعدی که چون نکاشته باشند مشکل است درود قلم به آمدنی رفت اگر رضا به قضا دهی و گر ندهی بودنی بخواهد بود