Odes

شکر و سپاس و منت و عزت خدای را پروردگار خلق و خداوند کبریا دادار غیب‌دان و نگهدار آسمان رَزّاق بنده‌پرور و خَلّاقِ رهنما اقرار می‌کند دو جهان بر یگانگیش یکتا و پشت عالمیان بر درش دو تا گوهر ز سنگ خاره کند، لؤلؤ از صدف فرزند آدم از گِل و برگ گُل از گیا سُبْحانَ مَن یُمیتُ وَ یُحْیي و لا إِلٰه إِلّا هُوَ الّذي خَلَقَ الْأَرْضَ وَ السَّما باری، ز سنگ، چشمهٔ آب آوَرَد پدید باری از آب چشمه کند سنگ در شِتا گاهی به صُنْعِ ماشِطه، بر روی خوبِ روز گلگونهٔ شفق کند و سرمهٔ دَجا دریای لطف اوست و گر نه سحاب کیست؟ تا بر زمین مشرق و مغرب کند سخا أَنْشَأْتَنا بِلُطْفِکَ یا صانِعَ الْوُجود فَاغْفِر لَنا بِفَضْلِکَ یا سامِعَ الدُّعا ارباب شوق در طلبت بی‌دلند و هوش اصحاب فهم در صفتت بی‌سرند و پا شب‌های دوستان تو را أَنْعَمَ ‌الصَّباح وآن شب که بی تو روز کنند أَظْلَمَ الْمَسا یاد تو روح‌پرور و وصف تو دلفریب نام تو غم‌زدای و کلام تو دلربا بی‌سکهٔ قبول تو، ضربِ عمل، دَغَل بی‌خاتَم رضای تو، سعیِ أَمَل هَبا جایی که تیغ قهر برآرد مهابتت ویران کند به سیل عَرِم، جَنَّتِ سَبا شاهان بر آستان جلالت نهاده سر گردنکشان مُطاوِع و کیخسروان گدا گر جمله را عذاب کنی یا عطا دهی کس را مجال آن نه که «آن چون و این چرا؟» در کمترینِ صُنْع تو مدهوش مانده‌ایم ما خود کجا و وصف خداوندِ آن کجا؟ خود دست و پای فهم و بلاغت کجا رسد تا در بِحارِ وصفِ جَلالَت کند شنا؟ گاهی سَموم قهر تو، هم‌دست با خزان گاهی نسیم لطف تو، همراه با صبا خواهندگان درگه بخشایش تو اند سلطانِ در سُرادِق و درویشِ در عبا آن دست بر تضرع و این روی بر زمین آن چشم بر اشارت و این گوش بر ندا مردان راهت از نظر خلق در حجاب شب در لباس معرفت و روز در قبا فرخنده طالعی که کنی یاد او به خیر برگشته دولتی که فرامش کند تو را چندین هزار سکهٔ پیغمبری زده اول به نام آدم و آخر به مصطفی الهامش از جلیل و پیامش ز جبرئیل رأیش نه از طبیعت و نطقش نه از هوی در نَعْتِ او زبان فصاحت که را رسد؟ خود پیش آفتاب چه پرتو دهد سُها؟ دانی که در بیانِ «إذَا الشَّمْسُ کُوِّرَت» معنی چه گفته‌اند بزرگان پارسا؟ یعنی وجود خواجه سر از خاک بر کند خورشید و ماه را نبود آن زمان ضِیا ای برترین مقام ملائک بر آسمان با منصب تو زیرترین پایهٔ علا شعر آورم به حضرت عالیت زینهار با وحی آسمان چه زند سِحْرِ مُفْتریٰ؟ یارب به دست او که قمر زآن دو نیم شد تسبیح گفت در کفِ میمونِ او، حَصا کافتادگان شهوتِ نَفْسیم، دست گیر أَرْفِقْ بِمَنْ تَجاوَزَ وَ اغْفِرْ لِمَن عَصا تریاق در دهان رسول آفریده حق صدیق را چه غم بود از زهر جانگزا؟ ای یارِ غارِ سَیِّد و صِدّیقِ نامور مجموعهٔ فضائل و گنجینهٔ صفا مردان قدم به صحبت یاران نهاده‌اند لیکن نه همچنان که تو در کام اژدها یار آن بود که مال و تن و جان فدا کند تا در سَبیلِ دوست به پایان برد وفا دیگر عُمَر که لایق پیغمبری بدی گر خواجهٔ رُسُل نَبُدی ختم انبیا سالار خیلِ خانهٔ دین، صاحبِ رسول سردفتر خدایْ‌پرستانِ بی‌ریا دیوی که خلق عالمش از دستْ عاجزند عاجز در آن که چون شود از دست وی رها؟ دیگر جمال سیرت عثمان که بر نکرد در پیش روی دشمن قاتل سر از حیا آن شرط مهربانی و تحقیق دوستیست کز بهر دوستان بری از دشمنان جفا خاصان حق همیشه بَلیَّت کشیده‌اند هم بیشتر عنایت و هم بیشتر عَنا کس را چه زور و زَهره که وصف علی کند؟ جَبّار در مَناقِب او گفته «هَلْ أَتیٰ» زورآزمایِ قلعهٔ خیبر که بندِ او در یکدگر شکست به بازوی لا فَتی مردی که در مصاف، زره پیش بسته بود تا پیش دشمنان ندهد پشت بر غَزا شیر خدای و صَفدرِ میدان و بَحْرِ جُود جانبخش در نماز و جهانسوز در وَغا دیباچهٔ مروت و سلطان معرفت لشکر کَشِ فُتُوّت و سردار اَتْقیا فردا که هر کسی به شفیعی زنند دست ماییم و دست و دامن معصوم مرتضی پیغمبر، آفتاب منیر است در جهان وینان ستارگان بزرگند و مقتدا یارب به نسل طاهر اولاد فاطمه یارب به خون پاک شهیدان کربلا یارب به صدق سینهٔ پیران راستگوی یارب به آب دیدهٔ مردان آشنا دلهای خسته را به کرم مرهمی فرست ای نام اعظمت درِ گنجینهٔ شِفا گر خلق تکیه بر عمل خویش کرده‌اند ما را بس است رحمت و فضل تو مُتَّکا یارب خلاف امر تو بسیار کرده‌ایم و امید بسته از کرمت عفو ما مَضیٰ چشمِ گناهکار بود بر خطای خویش ما را ز غایت کرمت چشم در عَطا یارب به لطف خویش گناهان ما بپوش روزی که رازها فِتَد از پرده برملا همواره از تو لطف و خداوندی آمده‌ست وز ما چنان که در خور ما، فعلِ ناسزا عدل است اگر عقوبت ما بی‌گنه کنی لطف است اگر کشی قلم عفو بر خطا گر تقویت کنی ز مَلَک بگذرد بشر ور تربیت کنی به ثریا رسد ثَریٰ دل‌های دوستان تو خون می‌شود ز خوف باز از کمال لطف تو دل می‌دهد رجا یارب قبول کن به بزرگی و فضل خویش کآن را که رد کنی نبود هیچ مُلْتَجا ما را تو دست گیر و حوالت مکن به کس إِلّا إِلَیکَ حاجت درماندگان، فَلا ما بندگان حاجتمندیم و تو کریم حاجت همیشه پیش کریمان بود روا کردی تو آنچه شرط خداوندیِ تو بود ما در خور تو هیچ نکردیم؛ رَبَّنا سهل است اگر به چشم عنایت نظر کنی اصلاح قلب را چه محل پیش کیمیا؟ اولیٰ‌تر آن که هم تو بگیری به لطف خویش دستی، و گر نه هیچ نیاید ز دست ما کاری به منتها نرسانیده در طلب بردیم روزگار گرامی به منتها فی‌الجمله دست‌های تهی بر تو داشتیم خود دست جز تهی نتوان داشت بر خدا یا دولتاه اگر به عنایت کنی نظر واخجلتاه اگر به عقوبت دهی جزا ای یار جَهد کن که چو مردان قدم زنی ور پای بسته‌ای به دعا، دست برگشا پیدا بود که بنده به کوشش کجا رسد بالای هر سری قلمی رفته از قضا کس را به خیر و طاعت خویش اعتماد نیست آن بی‌بصر بود که کند تکیه بر عصا تا روز اولت چه نبشته‌ست بر جبین زیرا که در اَزَل، سُعَدااَند و أَشْقیا گر بر وجود عاشق صادق نهند تیغ گوید بِکُش که مالِ سَبیل است و جان‌فدا ما را به نوشداروی دشمن امید نیست وز دست دوست گر همه زهر است مرحبا ای پایْ بستِ عمر تو، بر رهگذار سیل چندین اَمَل چه پیش نهی، مرگ در قفا؟ در کوه و دشت هر سَبُعی صوفیی بدی گر هیچ سودمند بُدی صُوفِ بی‌صفا پهلویِ تن ضعیف کند، پشتِ دل، قوی صیدی که در ریاضِ ریاضت، کند چَرا چون شادمانی و غم دنیا مقیم نیست فرعون کامران به و ایوب مبتلا امثال ما به سختی و تنگی نمرده‌اند ما خود چه لایقیم به تشریف اولیا؟ غم نیست زخم خوردهٔ راه خدایْ را دردی چه خوش بود که حبیبش کند دوا مابین آسمان و زمین، جای عیش نیست یک دانه چون جهد ز میانِ دو آسیا؟ عمرت برفت و چارهٔ کاری نساختی اکنون که چاره نیست به بیچارگی بیا کردار نیک و بد به قیامت قرین توست آن اختیار کن که توان دیدنش لِقا تا هیچ دانه‌ای نفشانی به جز کرم تا هیچ توشه‌ای نستانی به جز تَقیٰ گویی کدام سنگدل این پند نشنود؟ بر کوه خوان که باز به گوش آیدت صَدا نااهل را نصیحت سعدی چنان که هست گفتیم اگر به سرمه تفاوت کند عَمیٰ

اگر مطالعه خواهد کسی بهشت برین را بیا مطالعه کن گو به نوبهار زمین را شگفت نیست گر از طین به در کند گل و نسرین همانکه صورت آدم کند سلالهٔ طین را حکیم بار خدایی که صورت گل خندان درون غنچه ببندد چو در مشیمه جنین را سزد که روی عبادت نهند بر در حکمش مصوری که تواند نگاشت نقش چنین را نعیم خطهٔ شیراز و لعبتان بهشتی ز هر دریچه نگه کن که حور بینی و عین را گرفته راه تماشا بدیع چهره بتانی که در مشاهده عاجز کنند بتگر چین را کمان ابرو ترکان به تیر غمزهٔ جادو گشاده بر دل عشاق مستمند کمین را هزار نالهٔ بیدل ز هر کنار برآید چو پر کنند غلامان شاه، خانهٔ زین را به هم برآمده آب از نهیب باد بهاری مثال شاهد غضبان گره فکنده جبین را مگر شکوفه بخندید و بوی عطر برآمد که ناله در چمن افتاد بلبلان حزین را بیار ساقی مجلس، بگوی مطرب مونس که دیر شد که قرینان ندیده‌اند قرین را هزاردستان بر گل سخن سرای چو سعدی دعای صاحب عادل علاء دولت و دین را وزیر مشرق و مغرب امین مکه و یثرب که هیچ ملک ندارد چنو حفیظ و امین را جهان فضل و فتوت جمال دست وزارت که زیر دست نشانده مقربان مکین را در آن حرم که نهندش چهار بالش حرمت جز آستان نرسد خواجگان صدرنشین را چو شیر رایت وی را کند صبا متحرک مجال حمله نماند ز هول شیر عرین را ملوک روی زمین را به استمالت و حکمت چنان مطیع و مسخر کند که ملک یمین را دیار دشمن وی را به منجنیق چه حاجت که رعب او متزلزل کند بروج حصین را وزیر عالم و عادل به اتفاق افاضل پناه ملک بود پادشاه روی زمین را سنان دولت او دشمنان دولت و دین را چنان زند که سنان ستاره دیو لعین را به عهد ملک وی اندر نماند دست تطاول مگر سواعد سیمین و بازوان سمین را همیشه دست توقع گرفته دامن فضلش چو وامدار که دریابد آستین ضمین را شروح فکر من اندر بیان خاصیت او تکلف است که حاجت به شرح نیست یقین را هلال اگر بنماید کسی بدیع نباشد چه حاجت است که بنمایم آفتاب مبین را در این حدیقه که بلبل زبان نطق ندارد تو شوخ دیده مگس بین که برگرفت طنین را ایا رسیده به جایی کلاه گوشهٔ قدرت که دست نیست بر آن پایه آسمان برین را گر اشتیاق نویسم به وصف راست نیاید چنان مرید محبم که تشنه ماء معین را به خاک پای تو ماند یمین غیر مکفر کزان زمان که بدانستم از یسار یمین را برای حاجت دنیا طمع به خلق نبندم که تنگ چشم تحمل کند عذاب مهین را تو قدر فضل شناسی که اهل فضلی و دانش شبه فروش چه داند بهای در ثمین را نگاهدار و معینت خدای بود که هرگز به از خدای نبینی نگاهدار و معین را مضاجع پدرانت غریق باد به رحمت که چون تو عاقل و هشیار پرورند بنین را در سخن به دو مصرع چنان لطیف ببندم که شاید اهل معانی که ورد خود کند این را بخور ببخش که دنیا به هیچ کار نیاید جز آنکه پیش فرستند روز بازپسین را

آن روی بین که حسن بپوشید ماه را وآن دام زلف و دانهٔ خال سیاه را من سرو را قبا نشنیدم دگر که بست بر فرق آفتاب ندیدم کلاه را گر صورتی چنین به قیامت برآورند فاسق هزار عذر بگوید گناه را یوسف شنیده‌ای که به چاهی اسیر ماند این یوسفیست بر زنخ آورده چاه را با دوستان خویش نگه می‌کند چنانک سلطان نگه کند به تکبر سپاه را در هر قدم که می‌نهد آن سرو راستین حیف است اگر به دیده نروبند راه را من صبر بیش از این نتوانم ز روی او چند احتمال کوه توان بود کاه را؟ ای خفته، کآه سینهٔ بیدار نشنوی عیبش مکن که درد دلی باشد آه را سعدی حدیث مستی و فریاد عاشقی دیگر مکن که عیب بود خانقاه را دفتر ز شعر گفته بشوی و دگر مگوی الا دعای دولت سلجوقشاه را یارب دوام عمر دهش تا به قهر و لطف بدخواه را جزا دهد و نیکخواه را واندر گلوی دشمن دولت کند چو میخ فراش او طناب در بارگاه را

رفتی و صدهزار دلت دست در رِکیب ای جان اهل دل که تواند ز جان شکیب؟ گویی که احتمال کند مدتی فراق آن را که یک نفس نبود طاقت عِتیب؟ تا همچو آفتاب برآیی دگر ز شرق ما جمله دیده بر ره و انگشت بر حِسیب از دست قاصدی که کتابی به من رسد در پای قاصد افتم و بر سر نهم کتیب چون دیگران ز دل نروی گر روی ز چشم کاندر میان جانی و از دیده در حِجیب امّید روز وصل دل خلق می‌دهد ورنه فراق خون بچکانیدی از نهیب در بوستانسرای تو بعد از تو کی شود خندان انار و، تازه به و، سرخ‌روی سیب؟ این عید متفق نشود خلق را نشاط عید آنکه بر رسیدنت آذین کنند و زیب این طلعت خجسته که با توست غم مدار کاقبال یاورت بود اندر فراز و شیب همراه توست خاطر سعدی به حکم آنک خلق خوشت چو گفتهٔ سعدیست دلفریب تأیید و نصرت و ظفرت باد همعنان هر بامداد و شب که نهی پای در رِکیب

علم دولت نوروز به صحرا برخاست زحمت لشکر سرما ز سر ما برخاست بر عروسان چمن بست صبا هر گهری که به غواصی ابر از دل دریا برخاست تا رباید کله قاقم برف از سر کوه یزک تابش خورشید به یغما برخاست طبق باغ پر از نقل و ریاحین کردند شکر آن را که زمین از تب سرما برخاست این چه بوییست که از ساحت خلخ بدمید؟ وین چه بادیست که از جانب یغما برخاست؟ چه هواییست که خلدش به تحسر بنشست؟ چه زمینیست که چرخش به تولا برخاست طارم اخضر از عکس چمن حمرا گشت بس که از طرف چمن لؤلؤ لالا برخاست موسم نغمهٔ چنگست که در بزم صبوح بلبلان را ز چمن ناله و غوغا برخاست بوی آلودگی از خرقهٔ صوفی آمد سوز دیوانگی از سینهٔ دانا برخاست از زمین نالهٔ عشاق به گردون بر شد وز ثری نعرهٔ مستان به ثریا برخاست عارف امروز به ذوقی بر شاهد بنشست که دل زاهد از اندیشهٔ فردا برخاست هر دلی را هوس روی گلی در سر شد که نه این مشغله از بلبل تنها برخاست گوییا پردهٔ معشوق برافتاد از پیش قلم عافیت از عاشق شیدا برخاست هر کجا طلعت خورشیدرخی سایه فکند بیدلی خسته، کمربسته چو جوزا برخاست هرکجا سروقدی چهره چو یوسف بنمود عاشقی سوخته خرمن چو زلیخا برخاست با رخش لاله ندانم به چه رونق بشکفت با قدش سرو ندانم به چه یارا برخاست سر به بالین عدم بازنه ای نرگس مست که ز خواب سحر آن نرگس شهلا برخاست به سخن گفتن او عقل ز هر دل برمید عاشق آن قد مستم که چه زیبا برخاست روز رویش چو برانداخت نقاب شب زلف گفتی از روز قیامت شب یلدا برخاست ترک عشقش بنه صبر چنان غارت کرد که حجاب از حرم راز معما برخاست سعدیا تا کی ازین نامه سیه کردن؟ بس که قلم را به سر از دست تو سودا برخاست

هر آن نصیبه که پیش از وجود ننهادست هر آن که در طلبش سعی می‌کند بادست سر قبول بباید نهاد و گردن طوع که هرچه حاکم عادل کند نه بیدادست کلید فتح اقالیم در خزاین اوست کسی به قوت بازوی خویش نگشادست به چشم طایفه‌ای کژ همی نماید نقش گمان برند که نقاش غیر استادست اگر تو دیده‌وری نیک و بد ز حق بینی دو بینی از قبل چشم احول افتادست همان که زرع و نخیل آفرید و روزی داد ملخ به خوردن روزی هم او فرستادست چو نیک درنگری آنکه می‌کند فریاد ز دست خوی بد خویشتن به فریادست تو پاک باش و مدار ای برادر از کس باک به یاد دار که این پندم از پدر یادست اگر به پای بپویی و گر به سر بروی مقسمت ندهد روزیی که ننهادست خدای راست بزرگی و ملک بی‌انباز به دیگران که تو بینی به عاریت دادست گر اهل معرفتی دل در آخرت بندی نه در خرابهٔ دنیا که محنت آبادست به خاک بر مرو ای آدمی به کشی و ناز که خاک پای تو همچون تو آدمیزادست جهان بر آب نهاده‌ست و عاقلان دانند که روی آب نه جای قرار و بنیادست رضا به حکم قضا اختیار کن سعدی که هرکه بندهٔ فرمان حق شد آزادست

ایهاالناس جهان جای تن آسانی نیست مرد دانا، به جهان داشتن ارزانی نیست خفتگان را چه خبر زمزمهٔ مرغ سحر؟ حیوان را خبر از عالم انسانی نیست داروی تربیت از پیر طریقت بستان کادمی را بتر از علت نادانی نیست روی اگر چند پری چهره و زیبا باشد نتوان دید در آیینه که نورانی نیست شب مردان خدا روز جهان افروزست روشنان را به حقیقت شب ظلمانی نیست پنجهٔ دیو به بازوی ریاضت بشکن کاین به سرپنجگی ظاهر جسمانی نیست طاعَت آن نیست که بَرْ خاکْ نَهی پیشانی صِدق پیش آر که اخلاص به پیشانی نیست حذر از پیروی نفس که در راه خدای مردم افکن‌تر ازین غول بیابانی نیست عالم و عابد و صوفی همه طفلان رهند مرد اگر هست به جز عارف ربانی نیست با تو ترسم نکند شاهد روحانی روی کالتماس تو به جز راحت نفسانی نیست خانه پرگندم و یک جو نفرستاده به گور برگ مرگت چو غم برگ زمستانی نیست ببری مال مسلمان و چو مالت ببرند بانگ و فریاد برآری که مسلمانی نیست آخری نیست تمنای سر و سامان را سر و سامانی به از بی سر و سامانی نیست آن کس از دزد بترسد که متاعی دارد عارفان جمع بکردند و پریشانی نیست وانکه را خیمه به صحرای فراغت زده‌اند گر جهان زلزله گیرد غم ویرانی نیست یک نصیحت ز سر صدق جهانی ارزد مشنو ار در سخنم فایده دو جهانی نیست حاصل عمر تلف کرده و ایام به لغو گذرانیده، به جز حیف و پشیمانی نیست سعدیا گرچه سخندان و مصالح گویی به عمل کار برآید به سخندانی نیست تا به خرمن برسد کشت امیدی که تراست چارهٔ کار به جز دیدهٔ بارانی نیست گر گدایی کنی از درگه او کن باری که گدایان درش را سر سلطانی نیست یارب از نیست به هست آمدهٔ صنع توایم وانچه هست از نظر علم تو پنهانی نیست گر برانی و گرم بندهٔ مخلص خوانی روی نومیدیم از حضرت سلطانی نیست ناامید از در لطف تو کجا شاید رفت؟ تو ببخشای که درگاه تو را ثانی نیست دست حسرت گزی ار یک درمت فوت شود هیچت از عمر تلف کرده پشیمانی نیست

خوش است عمر دریغا که جاودانی نیست پس اعتماد بر این پنج روز فانی نیست درخت قد صنوبر خرام انسان را مدام رونق نوباوهٔ جوانی نیست گلیست خرم و خندان و تازه و خوشبوی ولیک امید ثباتش چنان که دانی نیست دوام پرورش اندر کنار مادر دهر طمع مکن که در او بوی مهربانی نیست مباش غره و غافل چو میش سر در پیش که در طبیعت این گرگ گله‌بانی نیست چه حاجت است عیان را به استماع بیان؟ که بی‌وفایی دور فلک نهانی نیست کدام باد بهاری وزید در آفاق که باز در عقبش نکبتی خزانی نیست؟ اگر ممالک روی زمین به دست آری بهای مهلت یک روزه زندگانی نیست دل ای رفیق در این کاروانسرای مبند که خانه ساختن آیین کاروانی نیست اگر جهان همه کام است و دشمن اندر پی به دوستی که جهان جای کامرانی نیست چو بت‌پرست به صورت چنان شدی مشغول که دیگرت خبر از لذت معانی نیست طریق حق رو و در هر کجا که خواهی باش که کنج خلوت صاحبدلان مکانی نیست جهان ز دست بدادند دوستان خدای که پایبند عنا، جز جهان ستانی نیست نگاه دار زبان تا به دوزخت نبرد که از زبان بتر اندر جهان زیانی نیست عمل بیار و علم بر مکن که مردان را رهی سلیم‌تر از کوی بی‌نشانی نیست کف نیاز به درگاه بی‌نیاز برآر که کار مرد خدا جز خدای خوانی نیست مخور چو بی‌ادبان گاو و تخم کایشان را امید خرمن و اقبال آن جهانی نیست مکن که حیف بود دوست بر خود آزردن علی‌الخصوص مر آن دوست را که ثانی نیست چه سود ریزش باران وعظ بر سر خلق چو مرد را به ارادت صدف دهانی نیست زمین به تیغ بلاغت گرفته‌ای سعدی سپاس دار که جز فیض آسمانی نیست بدین صفت که در آفاق صیت شعر تو رفت نرفت دجله که آبش بدین روانی نیست نه هر که دعوی زورآوری کند با ما به سر برد، که سعادت به پهلوانی نیست ولی به خواجهٔ عطار گو، ستایش مشک مکن که بوی خوش از مشتری نهانی نیست

بناز ای خداوند اقبال سرمد به بخت همایون و تخت ممهد مغیث زمان ناصر اهل ایمان گزین احد یاور دین احمد خداوند فرمان ملک سلیمان شهنشاه عادل اتابک محمد ز سعد ابوبکر تا سعد زنگی پدر بر پدر نامور جد بر جد سر بندگی بر زمینش نهاده خداوندگاران دریا و سرحد همه نامداران و گردن فرازان به زنجیر سبق الایادی مقید خردمند شاها رعیت پناها که مخصوص بادی به تأیید سرمد یکی پند پیرانه بشنو ز سعدی که بختت جوان باد و جاهت مجدد نبودست تا بوده دوران گیتی به ابقای ابنای گیتی معود مؤبد نمی‌ماند این ملک دنیا نشاید بر او تکیه بر هیچ مسند چنان صرف کن دولت و زندگانی که نامت به نیکی بماند مخلد

جهان بر آب نهاده‌ست و زندگی بر باد غلام همّت آنم که دل بر او ننهاد جهان نماند و خرّم روان آدمیی که باز ماند از او در جهان به نیکی یاد سرای دولت باقی نعیم آخرت است زمین سخت نگه کن چو می‌نهی بنیاد کدام عیش در این بوستان؟ که باد اجل همی برآورد از بیخ قامت شمشاد وجود عاریتی خانه‌ایست بر ره سیل چراغ عمر نهاده‌ست بر دریچهٔ باد بسی برآید و بی ما فرو رود خورشید بهارگاه و خزان باشد و دی و مرداد بر این چه می‌گذرد دل منه که دجله بسی پس از خلیفه بخواهد گذشت در بغداد گرت ز دست برآید چو نخل باش کریم ورت ز دست نیاید چو سرو باش آزاد نگویمت به تکلّف فلان دولت و دین سپهر مجد و معالی جهان دانش و داد یکی دعا کنمت بی‌رعونت از سر صدق خدات در نفس آخرین بیامرزاد تو آن برادر صاحبدلی که مادر دهر به سالها چو تو فرزند نیکبخت نزاد به روزگار تو ایام دست فتنه ببست به یمن تو در اقبال بر جهان بگشاد دلیل آنکه تو را از خدای نیک افتد بس است خلق جهان را که از تو نیک افتاد بسی به دیدهٔ حسرت ز پس نگاه کند کسی که برگ قیامت ز پیش نفرستاد همین نصیحت من پیش گیر و نیکی کن که دانم از پس مرگم کنی به نیکی یاد نداشت چشم بصیرت که گرد کرد و نخورد ببرد گوی سعادت که صرف کرد و بداد

چو مرد رهرو اندر راه حق ثابت‌قدم گردد وجود غیر حق در چشم توحیدش عدم گردد کمر بندد قلم‌کردار سر در پیش و لب بر هم به هر حرفی که پیش آید به تارک چون قلم گردد ز چوگان ملامت نادر آن کس روی برتابد که در راه خدا چون گوی سر تا سر قدم گردد سم یکران سلطان را در این میدان کسی بیند که پیشانی کند چون میخ و همچون نعل خم گردد تو خواهی نیک و خواهی بد کن امروز ای پسر کاینجا عمل گر بد بود ور نیک بر عامل رقم گردد مبین کز ظلمِ جباری، کم‌آزاری ستم بیند ستمگر نیز روزی کشتهٔ تیغ ستم گردد در این گرداب بی‌پایان منه بار شکم بر دل که کشتی روز طوفان غرقه از بار شکم گردد به سعی ای آهنین دل مدتی باری بکش کآهن به سعی آیینهٔ گیتی‌نما و جام جم گردد تکاپوی حرم تا کی، خیال از طبع بیرون کن که محرم گر شوی، ذاتت حقایق را حرم گردد کبایر سهمگین سنگیست در ره مانده مردم را چنین سنگی مگر دایر به سیلاب ندم گردد غمی خور کان به شادی‌های بی‌اندازه انجامد چو بی‌عقلان مرو دنبال آن شادی که غم گردد خداوندان فتح ملک و کسر دشمنان را گوی بر ایشان چون بگشت احوال، بر ما نیز هم گردد دلت را دیده‌ها بردوز تا عین‌ الیقین گردد تنت را زخم‌ها برگیر تا کنز الحکم گردد درونت حرص نگذارد که زر بر دوستان پاشی شکم خالی چو نرگس باش تا دستت درم گردد خداوندا گر افزایی بدین حکمت که بخشیدی مرا افزون شود بی‌آنکه از ملک تو کم گردد فتاد اندر تن خاکی، ز ابر بخششت قطره مدد فرما به فضل خویش تا این قطره یم گردد امید رحمتست آری خصوص آن را که در خاطر ثنای سید مرسل نبی محترم گردد محمد کز ثنای فضل او بر خاک هر خاطر که بارد قطره‌ای در حال دریای نعم گردد چو دولت بایدم تحمید ذات مصطفی گویم که در دریوزه صوفی گرد اصحاب کرم گردد زبان را درکش ای سعدی ز شرح علم او گفتن تو در علمش چه دانی باش تا فردا علم گردد اگر تو حکمت آموزی به دیوان محمد رو که بوجهل آن بود کو خود به دانش بوالحکم گردد ز قعر جاودانی رست و صاحب مال دنیا شد هر آن درویش صاحبدل کز این در محتشم گردد

فضل خدای را که تواند شمار کرد؟ یا کیست آنکه شکر یکی از هزار کرد؟ آن صانع قدیم که بر فرش کائنات چندین هزار صورت الوان نگار کرد ترکیب آسمان و طلوع ستارگان از بهر عبرت نظر هوشیار کرد بحر آفرید و بر و درختان و آدمی خورشید و ماه و انجم و لیل و نهار کرد الوان نعمتی که نشاید سپاس گفت اسباب راحتی که نشاید شمار کرد آثار رحمتی که جهان سر به سر گرفت احمال منتی که فلک زیر بار کرد از چوب خشک میوه و در نی شکر نهاد وز قطره دانه‌ای درر شاهوار کرد مسمار کوهسار به نطع زمین بدوخت تا فرش خاک بر سر آب استوار کرد اجزای خاک مرده، به تأثیر آفتاب بستان میوه و چمن و لاله‌زار کرد این آب داد بیخ درختان تشنه را شاخ برهنه پیرهن نوبهار کرد چندین هزار منظر زیبا بیافرید تا کیست کو نظر ز سر اعتبار کرد توحیدگوی او نه بنی آدمند و بس هر بلبلی که زمزمه بر شاخسار کرد شکر کدام فضل به جای آورد کسی؟ حیران بماند هر که درین افتکار کرد گویی کدام؟ روح که در کالبد دمید یا عقل ارجمند که با روح یار کرد لالست در دهان بلاغت زبان وصف از غایت کرم که نهان و آشکار کرد سر چیست تا به طاعت او بر زمین نهند؟ جان در رهش دریغ نباشد نثار کرد بخشنده‌ای که سابقهٔ فضل و رحمتش ما را به حسن عاقبت امیدوار کرد پرهیزگار باش که دادار آسمان فردوس جای مردم پرهیزگار کرد نابرده رنج گنج میسر نمی‌شود مزد آن گرفت جان برادر که کار کرد هر کو عمل نکرد و عنایت امید داشت دانه نکاشت ابله و دخل انتظار کرد دنیا که جسر آخرتش خواند مصطفی جای نشست نیست بباید گذار کرد دارالقرار خانهٔ جاوید آدمیست این جای رفتنست و نشاید قرار کرد چند استخوان که هاون دوران روزگار خردش چنان بکوفت که خاکش غبار کرد ظالم بمرد و قاعدهٔ زشت از او بماند عادل برفت و نام نکو یادگار کرد عیسی به عزلت از همه عالم کناره جست محبوبش آرزوی دل اندر کنار کرد قارون ز دین برآمد و دنیا برو نماند بازی رکیک بود که موشی شکار کرد ما اعتماد بر کرم مستعان کنیم کان تکیه باد بود که بر مستعار کرد بعد از خدای هرچه پرستند هیچ نیست بی‌دولت آنکه بر همه هیچ اختیار کرد وین گوی دولتست که بیرون نمی‌برد الا کسی که در ازلش بخت یار کرد بیچاره آدمی چه تواند به سعی و رنج چون هرچه بودنیست قضا کردگار کرد او پادشاه و بنده و نیک و بد آفرید بدبخت و نیک بخت و گرامی و خوار کرد سعدی به هر نفس که برآورد چون سحر چون صبح در بسیط زمین انتشار کرد هر بنده‌ای که خاتم دولت به نام اوست در گوش دل نصیحت او گوشوار کرد بالا گرفت و دولت والا امید داشت هر شاعری که مدح ملوک دیار کرد شاید که التماس کند خلعت مزید سعدی که شکر نعمت پروردگار کرد

هر چیز کزان بتر نباشد از مصلحتی به در نباشد شری که به خیر باز گردد آن خیر بود که شر نباشد احوال برادرم شنیدی فی الجمله تو را خبر نباشد خرمای به طرح داده بودند جرم بد از این بتر نباشد اطفال و کسان و هم رفیقان خرما بخورند و زر نباشد آنگه چه محصلی فرستی ترکی که ازو بتر نباشد چندان بزنندش ای خداوند کز خانه رهش به در نباشد خرمای به طرح اگر ببخشد از اهل کرم هدر نباشد تا قوّت صبر بود کردیم دیگر چه کنیم اگر نباشد آیین وفا و مهربانی در شهر شما مگر نباشد در فارس چنین نمک ندیدم در مصر چنین شکر نباشد هر شب برود ز چشم سعدی صد قطره که جز گهر نباشد ما از سر مهر با تو گفتیم باشد که کسی خبر نباشد

فلک را این همه تمکین نباشد فروغ مهر و مه چندین نباشد صبا گر بگذرد بر خاک پایت عجب گر دامنش مشکین نباشد ز مروارید تاج خسروانیت یکی در خوشهٔ پروین نباشد بقای ملک باد این خاندان را که تا باشد خلل در دین نباشد هر آن کو سر بگرداند ز حکمت از آن بیچاره‌تر مسکین نباشد عدو را کز تو بر دل پای پیلست بزن تا بیدقش فرزین نباشد چنین خسرو کجا باشد در آفاق وگر باشد چنین شیرین نباشد خدا را دشمنش جایی بمیراد که هیچش دوست بر بالین نباشد

سعدی اینک به قدم رفت و به سر باز آمد مُفتیِ ملت اصحاب نظر باز آمد فتنهٔ شاهد و سودازدهٔ باد بهار عاشق نغمهٔ مرغان سحر باز آمد تا نپنداری کآشفتگی از سر بنهاد تا نگویی که ز مستی به خبر بازآمد دل بی‌خویشتن و خاطر شورانگیزش همچنان یاوگی و تن به حَضَر بازآمد سالها رفت مگر عقل و سکون آموزد تا چه آموخت کز آن شیفته‌تر بازآمد عقل بین کز برِ سیلابِ غمِ عشق گریخت عالَمی گشت و به گرداب خطر بازآمد تا بدانی که به دل نقطهٔ پابرجا بود که چو پرگار بگردید و به سر بازآمد وه که چون تشنهٔ دیدار عزیزان می‌بود گوییا آب حیاتش به جگر بازآمد خاک شیراز همیشه گل خوشبوی دهد لاجرم بلبل خوشگوی دگر بازآمد پای دیوانگیش برد و سر شوق آورد منزلت بین که به پا رفت و به سر بازآمد میلش از شام به شیراز به خسرو مانَست که به اندیشهٔ شیرین ز شکر بازآمد جُرم‌ناک‌ است ملامت مَکنیدش که کریم بر گنهکار نگیرد چو ز در بازآمد چه ستم کو نکشید از شب دیجور فراق تا بدین روز که شبهای قمر بازآمد بلعجب بود که روزی به مرادی برسید فلک خیره‌کُش از جور مگر بازآمد دخترِ بکرِ ضمیرش به یتیمی پس از این جور بیگانه نبیند که پدر بازآمد نی چه ارزد دو سه خر‌مهره که در پیلهٔ اوست خاصه اکنون که به دریای گهر بازآمد چون مسلم نشدش مُلک هنر چاره ندید به گدایی به درِ اهلِ هنر بازآمد

ماه فروماند از جمال محمد سرو نباشد به اعتدال محمد قدر فلک را کمال و منزلتی نیست در نظر قدر با کمال محمد وعدهٔ دیدار هر کسی به قیامت لیلهٔ اسری شب وصال محمد آدم و نوح و خلیل و موسی و عیسی آمده مجموع در ظلال محمد عرصهٔ گیتی مجال همت او نیست روز قیامت نگر مجال محمد وآنهمه پیرایه بسته جنت فردوس بو که قبولش کند بلال محمد همچو زمین خواهد آسمان که بیفتد تا بدهد بوسه بر نعال محمد شمس و قمر در زمین حشر نتابد نور نتابد مگر جمال محمد شاید اگر آفتاب و ماه نتابند پیش دو ابروی چون هلال محمد چشم مرا تا به خواب دید جمالش خواب نمی‌گیرد از خیال محمد سعدی اگر عاشقی کنی و جوانی عشق محمد بس است و آل محمد

بسا نفس خردمندان که در بند هوا ماند در آن صورت که عشق آید خردمندی کجا ماند؟ قضای لازمست آن را که بر خورشید عشق آرد که همچون ذره در مهرش گرفتار هوا ماند تحمل چارهٔ عشقست اگر طاقت بری ور نی که بار نازنین بردن به جور پادشا ماند هوادار نکورویان نیندیشد ز بدگویان بیا گر روی آن داری که طعنت در قفا ماند اگر قارون فرود آید شبی در خیل مهرویان چنان صیدش کنند امشب که فردا بینوا ماند بیار ای باد نوروزی نسیم باغ پیروزی که بوی عنبرآمیزش به بوی یار ما ماند تو در لهو و تماشایی کجا بر من ببخشایی نبخشاید مگر یاری که از یاری جدا ماند جوابم گوی و زجرم کن به هر تلخی که می‌خواهی که دشنام از لب لعلت به شیرین‌تر دعا ماند دری دیگر نمی‌دانم که روی از تو بگردانم مخور زنهار بر جانم که دردم بی‌دوا ماند ملامتگوی بیحاصل نداند درد سعدی را مگر وقتی که در کویی به رویی مبتلا ماند اگر بر هر سر کویی نشیند چون تو بت‌رویی بجز قاضی نپندارم که نفسی پارسا ماند جمال محفل و مجلس امام شرع رکن‌الدین که دین از قوت رایش به عهد مصطفی ماند کمال حسن تدبیرش چنان آراست عالم را که تا دوران بود باقی برو حسن ثنا ماند همه عالم دعا گویند و سعدی کمترین قائل درین دولت که باقی باد تا دور بقا ماند

کدام باغ به دیدار دوستان ماند کسی بهشت نگوید به بوستان ماند درخت قامت سیمین‌برت مگر طوبی‌ست که هیچ سرو ندیدم که این بدان ماند گل دو روی به یک روی با تو دعوی کرد دگر رخش ز خجالت به زعفران ماند کجاست آنکه به انگشت می‌نمود هلال کز ابروان تو انگشت بر دهان ماند هر آنکه روی تو بیند برابر خورشید میان رویت و خورشید در گمان ماند عجب مدار که تا زنده‌ام محب توام که تا به زیر زمینم در استخوان ماند شگفت نیست دلم چون انار اگر بکفد که قطره قطره خونش به ناردان ماند غریق بحر مودت ملامتش مکنید که دست و پا بزند هر که در میان ماند به تیر غمزه اگر صید دل کنی چه عجب که ابروانت به خمیدن کمان ماند جفا مکن که نماند جهان و هرچه دروست وفا و صحبت یاران مهربان ماند اگر روی به هم درکشی چو نافهٔ مشک طمع مدار که بوی خوشت نهان ماند تو مرده زنده کنی گر به عهد بازآیی که عود یار گرامی به عود جان ماند لبی که بوسه گرفتم به وقت خنده ازو به بر گرفتن مهر گلابدان ماند خطی مسلسل شیرین که گر بیارم گفت به خط صاحب دیوان ایلخان ماند امین مشرق و مغرب علاء دولت و دین که پایگاه رفیعش به اسمان ماند خدای خواست که اسلام در حمایت او ز تیر حادثه در بارهٔ امان ماند وگرنه فتنه چنان کرده بود دندان تیز کزین دیار نه فرخ و نه آشیان ماند ضرورتست که نیک کند کسی که شناخت که نیکی و بدی از خلق داستان ماند تو آن جواد زمانی کز ازدحام عوام درت به مشرب شیرین کاروان ماند به روزگار تو هرجا که صاحب صدریست ز هول قدر تو موقوف آستان ماند تو را به حاتم طایی مثل زنند و خطاست گل شکفته که گوید به ارغوان ماند؟ من این غلط نپسندم ز رای روشن خویش که طبع و دست تو گویم به بحر و کان ماند جلال و قدر منیعت کجا و وهم کجا من آن نیم که در این موقفم زبان ماند فنون فضل تو را غایتی و حدی نیست که نفس ناطقه را قدرت بیان ماند تو معن زائده‌ای در کمال فضل و ادب که تا قیامت ازو در کتب نشان ماند جهان نماند و اقبال روزگار تو باد که نام نیک تو باقیست تا جهان ماند علی‌الخصوص که سعدی مجال قرب تو یافت حقیقت است که فکرت مع‌الزمان ماند تو نیز غایت امکان ازو دریغ مدار که آن نماند و این ذکر جایدان ماند به رغم انف اعادی دراز عمر بمان که دزد دوست ندارد که پاسبان ماند

چه نیکبخت کسانی که اهل شیرازند که زیر بال همای بلندپروازند به روزگار همایون خسرو عادل که گرگ و میش به توفیق او هم‌آوازند مظفرالدین سلجوقشاه کز عدلش روان تکله و بوبکر سعد می‌نازند خدای را به تو خلق نعمتیست چنان کز او به شکر دگر نعمتش نپردازند سزای خصم تو گیتی دهد که سنگ خلاف از آسمان به سر خویشتن بیندازند بلاغت ید بیضای موسی عمران به کید سحر چه ماند که ساحران سازند؟ دعای صالح و صادق رقیب جان تو باد که اهل پارس به صدق و صلاح ممتازند

کسی که او نظر مهر در زمانه کند چنان سزد که همه کار عاقلانه کند هر آنچه خاطر موری ازو بیازارد اگرچه آب حیاتست از آن کرانه کند قناعتست و مروت نشان آزادی نخست خانهٔ دل وقف این دوگانه کند چو نیک و بد به سر آید جهان همان بهتر که زندگی همه بر طبع شادمانه کند زبان ز گفتن و ناگفتنی نگه می‌دار که شمع، هستی خود در سر زبانه کند درین سرای که اول ز آخرش عدمست به خلق خوش طلب عمر جاودانه کند زمانه را چو شناسی که چیست عادت او روا بود که کسی تکیه بر زمانه کند؟ به نقد خوش خور و خوش نوش و نام نیک اندوز که عاقل از پی یک نوش صد بهانه کند مخور غمی که به فردا چگونه خواهد بود که چرخ عمر تو ضایع برین ترانه کند اگرچه عالم خاکی نیرزد اندر راه برای تیر نظر عاقلی نشانه کند ز گوشه‌ای به جهان ناکوتر تر نبود که تا وظایف طاعات ازو دانه کند کسی که صحبت سعدی طلب کند در دهر سعادت دو جهانی طلب چرا نه کند اگرچه کار عمارت طریق دانش نیست علی الخصوص کسی کاندرین زمانه کند بود هر آینه نزدیک عاقلان معذور کسی که از پی مسکن اساس خانه کند که گرچه مرغ توکل کند به دانه و آب به دست خود ز برای خود آشیانه کند

احمدالله تعالی که به ارغام حسود خیل بازآمد و خیرش به نواصی معقود مطرب از مشغلهٔ کوس بشارت چه زند زهره بایستی امروز که بنوازد عود صبح امروز خدایا چه مبارک بدمید که همی از نفسش بوی عبیر آید و عود سمع الدهر بتیسیر بلوغ الامال سنح الدور بتبشیر حصول المقصود رحمت بار خدایی که لطیفست و کریم کرم بنده‌نوازی که رحیمست و ودود گر کسی شکرگزاری کند این نعمت را نتواند که همه عمر برآید ز سجود خبر آورد مبشر که ز بطنان عراق وفد منصور همی آید و رفد مرفود پارس را نعمتی از غیب فرستاد خدای پارسایان را ظلی به سر آمد ممدود شمس دین، سایهٔ اسلام، جمال الافاق صدر دیوان و سر خیل و سپهدار جنود صاحب عالم عادل حسن‌الخلق حسین آنکه در عرصهٔ گیتیست نظیرش مفقود به جوانمردی و درویش نوازی، مشهور به توانگردلی و نیک نهادی، مشهود هیچ خواهنده نماند از کف خیرش محروم هیچ درمنده نرفت از در فضلش مردود شرط عقلست که حاجت بر هر کس نبرند که نه از هر دل و دستی کرم آید به وجود سفله گو روی مگردان که اگر قارونست کس ازو چشم ندارد کرم نامعهود نیک‌بختان بخورند و غم دنیا نخورند که نه بر عوج و عنق ماند و نه بر عاد و ثمود هر که بر خود نشناسد کرم بارخدای دولتش دیر نماند که کفورست و کنود نام نیکو طلب و عاقبت نیک اندیش این دو بنیاد همی ماند و دیگر مهدود دوست دارم که همه عمر نصیحت گویم یا ملامت کنم و نشنود الا مسعود همه گویند و سخن گفتن سعدی دگرست همه دانند مزامیر نه همچون داود بد نباشد سخن من که تو نیکش گویی زر که ناقد بپسندد سره باشد منقود ور حسود از سر بی‌مغز، حدیثی گوید طهر مریم چه تفاوت کند از خبث یهود؟ چاره‌ای نیست به جز دیدن و حسرت خوردن چشم حاسد که نخواهد که ببیند محسود ای که در وصف نیاید کرم اخلاقت ور بگویند وجوهش نتوان گفت و حدود حسرت مادر گیتی همه وقت این بودست که بزاید چو تو فرزند مبارک مولود من چه گویم که گر اوصاف جمیلت شمرند خلق آفاق بماند طرفی نامعدود همه آن باد که در بند رضای تو روند اهل اسلام و تو در بند رضای معبود صدر دیوان ممالک به تو آراسته باد خاصه این محترمان را که قیامند و قعود نیک‌خواهان تو را خاتمت نیکو باد بدسگالان تو را عاقبت نامحمود بر روان پدر و مادر اسلاف تو باد مدد رحمت ایزد، عدد رمل زرود

مطرب مجلس بساز زمزمهٔ عود خادم ایوان بسوز مجمرهٔ عود قرعهٔ همت برآمد آیت رحمت یار درآمد ز در به طالع مسعود دوست به دنیا و آخرت نتوان داد صحبت یوسف به از دراهم معدود وه که ازو جور و تندیم چه خوش آید چون حرکات ایاز بر دل محمود روز گلستان و نوبهار چه خسبی خیز مگر پر کنیم دامن مقصود باغ مزین چو بارگاه سلیمان مرغ سحر برکشیده نغمهٔ داود راوی روشندل از عبارت سعدی ریخته در بزم شاه لؤلؤی منضود وارث ملک عجم اتابک اعظم سعد ابوبکر سعد زنگی مودود

تو را ز دست اجل کی فرار خواهد بود فرارگاه تو دارالقرار خواهد بود اگر تو ملک جهان را به دست آوردی مباش غره که ناپایدار خواهد بود به مال غره چه باشی که یک دو روزی بعد همه نصیبهٔ میراث خوار خواهد بود تو را به تخته و تابوت درکشند از تخت گرت خزانه و لشکر هزار خواهد بود تو را به کنج لحد سالها بباید خفت تن تو طعمهٔ هر مور و مار خواهد بود اگر تو در چمن روزگار همچو گلی دمیده بر سر خاک تو خار خواهد بود نیازمندی یاران نداردت سودی مگر عمل که تو را باز یار خواهد بود بسا سوار که آنجا پیاده خواهد شد بسا پیاده که آنجا سوار خواهد بود بسا امیر که آنجا اسیر خواهد شد بسا اسیر که فرمانگذار خواهد بود بسا امام ریایی و پیشوای بزرگ که روز حشر و جزا شرمسار خواهد بود چرا ز حال قیامت دمی نیندیشی که حال بیخبران سخت زار خواهد بود بهشت می‌طلبی، از گنه نپرهیزی؟ بهشت منزل پرهیزگار خواهد بود گذر ز باطل و مردانه حق‌پرستی کن ز حق‌پرستی بهتر چه کار خواهد بود؟ بساز چارهٔ رفتن که رهروان رفتند که سعدی از تو سخن یادگار خواهد بود به قطره قطره حرامت عذابت خواهد بود به ذره ذره حلالت شمار خواهد بود

روزی که زیر خاک تن ما نهان شود وانها که کرده‌ایم یکایک عیان شود یارب به فضل خویش ببخشای بنده را آن دم که عازم سفر آن جهان شود بیچاره آدمی که اگر خود هزار سال مهلت بیابد از اجل و کامران شود هم عاقبت چو نوبت رفتن بدو رسد با صدهزار حسرت از اینجا روان شود فریاد از آن زمان که تن نازنین ما بر بستر هوان فتد و ناتوان شود اصحاب را ز واقعهٔ ما خبر کنند هر دم کسی به رسم عیادت روان شود و آن کس که مشفقست و دلش مهربان ماست در جستن دوا به بر این و آن شود وانگه که چشم بر رخ ما افکند طبیب در حال ما چو فکر کند بدگمان شود گوید فلان شراب طلب کن که سود تست ما را بدان امید بسی در زیان شود شاید که یک دو روز دگر مانده عمر ما وآن یک دو روز بر سر سود و زیان شود یاران و دوستان همه در فکر عاقبت کاحوال بر چگونه و حال از چه سان شود تا آن زمان که چهره بگردد ز حال خویش و آن رنگ ارغوانی ما زعفران شود و آن رنج در وجود به نوعی اثر کند کز لاغری بسان یکی ریسمان شود در ورطهٔ هلاک فتد کشتی وجود نیز از عمل بماند و بی‌بادبان شود آمد شد ملائکه در وقت قبض روح چون بنگریم دیدهٔ ما خون‌فشان شود باید که در چشیدن آن جام زهرناک شیرینی شهادت ما در زبان شود یا رب مدد ببخش که ما را در آن زمان قول زبان، موافق صدق جنان شود ایمان ما ز غارت شیطان نگاه دار تا از عذاب خشم تو جان در امان شود فی‌الجمله روح و جسم ز هم منفرق شوند مرغ از قفس برآید و در آشیان شود جان ار بود پلید شود در زمین فرو ور پاک باشد او زبر آسمان شود آوازه در سرای در افتد که خواجه مرد وز بم و زیر، خانه پر آه و فغان شود از یک طرف غلام بگرید به های های وز یک طرف کنیز به زاری کنان شود در یتیم گوهر یکدانه را ز اشک جزع دو دیده پر ز عقیق یمان شود تابوت و پنبه و کفن آرند و مرده شوی اوراد ذاکران ز کران تا کران شود آرند نعش تا به لب گور و هر که هست بعد از نماز باز سر خانمان شود هر کس رود به مصلحت خویش و جسم ما محبوس و مستمند در آن خاک‌دان شود پس منکر و نکیر بپرسند حال ما وین جمله حکمها ز پی امتحان شود گر کرده‌ایم خیر و نماز و خلاف نفس آن خاک‌دان تیره به ما گلستان شود ور جرم و معصیت بود و فسق کار ما آتش در اوفتد به لحد هم دخان شود یک هفته یا دو هفته کم و بیش صبح و شام با گریه دوست همدم و هم‌داستان شود حلوا سه چار صحن شب جمعه چند بار بهر ریا به خانهٔ هر گورخوان شود وان همسر عزیز که از عده دست داشت خواهد که باز بستهٔ عقد فلان شود میراث گیر کم خرد آید به جست و جوی پس گفت و گوی بر سر باغ و دکان شود نامی ز ما بماند و اجزای ما تمام در زیر خاک با غم و حسرت نهان شود و آنگه که چند سال برین حال بگذرد آن نام نیز گم شود و بی‌نشان شود و آن صورت لطیف شود جمله زیر خاک و آن جسم زورمند کفی استخوان شود از خاک گورخانهٔ ما خشتها پزند و آن خاک و خشت دست کش گل گران شود دوران روزگار به ما بگذرد بسی گاهی شود بهار و دگر گه خزان شود تا روز رستخیز که اصناف خلق را تن‌ها ز بهر عرض قرین روان شود حکم خدای عزوجل کائنات را در فصل هر فصیله به کلی روان شود از گفتن و شنیدن و از کرده‌های بد در موقف محاسبه یک یک عیان شود میزان عدل نصب کنند از برای خلق یک سر سبک برآید و یک سر گران شود هر کس نگه کند به بد و نیک خویشتن آنجا یکی غمین و یکی شادمان شود بندند باز بر سر دوزخ پل صراط هر کس ازو گذشت مقیم جنان شود و آن کس که از صراط بلرزید پای او در خواری و عذاب ابد جاودان شود اشرار را حرارت دوزخ کند قبول و احرار را عنایت حق سایبان شود بس روی همچو ماه ز خجلت شود سیاه بس قد همچو تیر ز هیبت کمان شود بس شخص بینوا که ورا از علو قدر عشرت سرای جنت اعلی مکان شود بس پیر مستمند که در گلشن مراد بوی بهشت بشنود و نوجوان شود مسکین اسیر نفس و هوا کاندران مقام با صد هزار غصه قرین هوان شود برگی که از برای مطیعان کشد خدای عاصی چگونه در خور آن برگ خوان شود خرم دلی که در حرم‌آباد امن و عیش حق را به خوان لطف و کرم میهمان شود این کار دولتست نداند کسی یقین سعدی یقین به جنت و خلدت چه سان شود

بامدادی که تفاوت نکند لیل و نهار خوش بود دامن صحرا و تماشای بهار صوفی از صومعه گو خیمه بزن بر گلزار که نه وقت است که در خانه بخفتی بیکار بلبلان وقت گل آمد که بنالند از شوق نه کم از بلبل مستی تو، بنال ای هشیار آفرینش همه تنبیه خداوند دل‌ست دل ندارد که ندارد به خداوند اقرار این همه نقش عجب بر در و دیوار وجود هر که فکرت نکند نقش بود بر دیوار کوه و دریا و درختان همه در تسبیح‌اند نه همه مستمعی فهم کنند این اسرار خبرت هست که مرغان سحر می‌گویند آخر ای خفته سر از خواب جهالت بردار؟ هر که امروز نبیند اثر قدرت او غالب آنست که فرداش نبیند دیدار تا کی آخر چو بنفشه سر غفلت در پیش؟ حیف باشد که تو در خوابی و نرگس بیدار که تواند که دهد میوهٔ اَلوان از چوب‌؟ یا که داند که برآرد گل صد برگ از خار؟ وقت آنست که داماد گل از حجلهٔ غیب به در آید که درختان همه کردند نثار آدمی‌زاده اگر در طرب آید نه عجب سرو در باغ به رقص آمده و بید و چنار باش تا غنچهٔ سیراب دهن باز کند بامداد‌ان چو سر نافهٔ آهوی تَتار مژدگانی که گل از غنچه برون می‌آید صد هزار اَقْچه بریزند درختان بهار باد گیسوی درختان چمن شانه کند بوی نسرین و قَرَنْفُل بدمد در اَقطار ژاله بر لاله فرود آمده نزدیک سحر راست چون عارض گل‌بوی عرق کردهٔ یار باد بوی سمن آورد و گل و نرگس و بید در دکان به چه رونق بگشاید عطار‌؟ خیری و خطمی و نیلوفر و بستان‌افروز نقش‌هایی که درو خیره بماند ابصار ارغوان ریخته بر دکّهٔ خَضراءِ چمن همچنان‌ست که بر تختهٔ دیبا دینار این هنوز اول آذار جهان‌افروزست باش تا خیمه زند دولت نیسان و اَیار شاخ‌ها دختر دوشیزهٔ باغ‌اند هنوز باش تا حامله گردند به اَلوانِ ثِمار عقل حیران شود از خوشهٔ زرّین عِنَب فهم عاجز شود از حُقّهٔ یاقوت انار بندهای رطب از نخل فرو آویزند نخل‌بند‌ان قضا و قدر شیرین کار تا نه تاریک بود سایهٔ انبوه درخت زیر هر برگ چراغی بنهند از گلنار سیب را هر طرفی داده طبیعت رنگی هم بر آن گونه که گلگونه کند روی نگار شکل اَمرود تو گویی که ز شیرینی و لطف کوزه‌ای چند نبات است معلق بر بار هیچ در به نتوان گفت چو گفتی که به است به از این فضل و کمالش نتوان کرد اظهار حَشْوِ انجیر چو حلوا‌گر استاد که او حَبِّ خشخاش کند در عسلِ شهد به کار آب در پای ترنج و به و بادام روان همچو در زیر درختان بهشتی أَنهار گو نظر باز کن و خلقت نارنج ببین ای که باور نکنی فِي ‌الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ نار پاک و بی‌عیب، خدایی که به تقدیر عزیز ماه و خورشید مُسَخَّر کند و لیل و نهار پادشاهی نه به دستور کند یا گنجور نقشبندی نه به شَنْگَرف کند یا زَنگار چشمه از سنگ برون آید و باران از میغ انگبین از مگسِ نَحْل و دُر از دریا بار نیک بسیار بگفتیم درین باب سخن و اندکی بیش نگفتیم هنوز از بسیار تا قیامت سخن اندر کرم و رحمت او همه گویند و یکی گفته نیاید ز هزار آن که باشد که نبندد کمر طاعت او؟ جای آنست که کافر بگشاید زُنّار نعمتت بار خدایا ز عدد بیرون است شکر اِنعام تو هرگز نکند شکرگزار این همه پرده که بر کَردهٔ ما می‌پوشی گر به تقصیر بگیری نگذاری دَیّار ناامید از در لطف تو کجا شاید رفت‌؟ تاب قهر تو نیاریم خدایا زنهار فعل‌هایی که ز ما دیدی و نپسندیدی به خداوندی خود پرده بپوش ای سَتّار سعدیا راست روان گوی سَعادت بردند راستی کن که به منزل نرود کج‌رفتار حَبَّذا عمر گرانمایه که در لغو برفت یارب از هر چه خطا رفت هزار استغفار درد پنهان به تو گویم که خداوند منی یا نگویم، که تو خود مُطَّلِعی بر اَسرار