قطعات

جهان دانش و معنی ، شهاب الدّین تویی آنکس که چشم عقل کم بیند ، چو تو بسیار دانی را ز رای سالخوردت دان ، شکوه بخت برنایت مربّی آنچنان پیری، سزد جوانی را ز قحط مردمی عالم ، چنان شد خشک لب تا لب که الّا در ثنای تو ، ندیدم تر زبانی را چو کلک نقشبند تو ، به صنعت دست بگشاید تو پنداری نهفتستی به لب در جان مانی را زتو پوشیدگان غیب برخود نیستند ایمن چرا؟ زیبا که پیدا کرد کلکت هر نهانی را دهد اضداد گیتی را بهم تلفیق کلک تو تعالی الله ! چنین قوّت بود خود ناتوانی را؟ چو محروروان از آن زردست کلک زرفشان تو که از الفاظ تو هردم خورد شکّرستانی را اگرچه کار عالم را بنا به اختلاف آمد سراسر متّفق دیدم بشکر تو جهانی را زنوکش لالۀ سیراب و نرگس بردمد حالی بیاد لطفت ار آیی دهم روزی سنانی را جوان بختا! هنرمندا! اگرچه نیست پروایت ز روی لطف اصغا کن عجایب داستانی را بدشنامی و سرهنگی ازاین درگاته محتاجم نه بهر خود معاذالله که دیگر قلتبانی را درین دوران که از دونی کسی را نیست آن همّت که از روی کرم تیمار دارد مدح‌خوانی را به صد حیلت به خون دل به عمری کرده‌ام حاصل محقّر ملککی ویران وجوه نیم نانی را زجور یک دو نامعلوم اینک شد دوسال افزون که تا من زارتفاع آن نکردم تر دهانی را چه باشد گر درین دوران که می‌مالند شاهان را بمالم من به جاه تو یکی پالیز بانی را به ناواجب عوانانند در هر خانه‌ای و پنجه بدین واجب روا باشد که بفرستی عوانی را نکرده خدمتی هرگز صداعت می‌دهم هردم جوابم ده سبک، هرگز چو من دیدی گرانی را زبس زحمت که میآرم همی ترسم که دربان را بفرمایی که در دربند چون بینی فلانی را به کام و آرزوی دل بمان صدسال افزون‌تر که اهل فضل کم یابند چون تو مهربانی را

دی چو بشنیدم که کرد از ناگهان اسبت خطا شد دل من کوفته چون پهلویت زین ماجرا از طریق سرزنش با اسب گفتم کز خری خواجه را از خود جدا کردی، خطا کردی چرا؟ اسب گفتا من برو از مادر او وز پدر مهربان تر نیستم آخر چه می گویی مرا؟ نه ز پشت انداخت او را در بترجایی پدر نه بگاه حمل مادر کرد بروی هم خطا من خطا این کرده ام کورا نشد یکبارگی همچو پایش از رکاب آن لحظه سر از تن جدا

ای که بر خدمت تو کردم وقف هم نهان خود و هم پیدا را چرخ را یک حرکت در همه عمر بر خلاف تو نباشد یارا نیست معلوم همانا بر وجه حال من خاطر مولانا را چشم دارم که کنی گوش کرم سوی خادم شرف اصغا را مدّتی رفت چو دستار دراز که تو یک جبّه ندادی ما را کرمت چون همگانرا تشریف داد هم جاهل و دانا را ای عجب می بتوانی دیدن در چنین جامه چو من برنا را؟ زانکه هر هفته مرا این کارست که مطّرا کنم این کالا را مبلغی سیم به من بر جمعست هم مطرّایی و هم رفّا را بس که می شویم و می کوبم باز جبّۀ خویشتن و دستا را ریزه ریزه شدی از زخم کدین پوششم گرنبدی جز خارا وگر این حرمان کاریست که خاص اوفتادست من تنها را سیم شونده و کوبنده بده تا ز سر باز کنم اینها را

ایا صدری که شد پیش ضمیرت همه اسرار گردون آشکارا به خدمت چند بار آمد دعاگو به عزم آن که بستاید شما را کشیده از برای عرض در سلک دعا و خدمت و مدح و ثنا را مرا نگذاشت دربان تو با آنک فراوان کردمش لطف و مدارا ز درگه بازگشتم کام و ناکام همی خاریدم از خجلت قفا را بلای ماست این دربان غر زن حکایت این چنین کردند ما را بلا را باز گرداند دعاها خداوندا بگردان این بلا را کنون بر درگهت بر عکس اینست بلا می بازگرداند دعا را

فنون لطف خداوند صدر مجدالملک نداده هیچ بهایی غلام کرد مرا شدم ز خامة بیمار او خجل که هنوز مرا ز دور ندیده قیام کرد مرا نداده خم چو صراحی بخدمتش کردن دهان ز خنده لبالب چو جام کرد مرا چه جادویست سر کلک او؟ که عاشق خویش چنین بواسطۀ یک کلام کرد مرا بحضرتش چو مرا راه انبساط نبود اگر چه آرزوی آن مقام کرد مرا تواضعش به سر انگشت مردمی از دور برای سبق فضیلت سلام کرد مرا خطاب عالی او چون مرا بلندی داد ز حد گذشته فلک احترام کرد مرا به نوک کلک که نظّام گوهر هنرست چو عقد، کارکها با نظام کرد مرا چو آفتاب شکوهش ز دور بر من تافت هلال بودم، بدر تمام کرد مرا نوازشی که بدان کرد بنده را مخصوص رهین منّت انعام عام کرد مرا چه عذر خواهم از این تربیت که در حق اوست ز جور دور فلک انتقام کرد مرا به یک سلام که فرمود و یاد کرد از من همه سلامت گیتی بنام کرد مرا چو صبح دولت او در رخم تبسّم کرد کنار پر ز ستاره چو شام کرد مرا زبان عذر ندارم من اندرین معرض که دست عجز بسر بر لگام کرد مرا امید هست که در شکر او بنظم آرم که لطف او همه کاری بکام کرد مرا صداع حضرت عالی فزون ازین ندهم که اوستاد ادب این پیام کرد مرا

ای به حکم تو اقتدا کرده تیغ خورشید در نفاذ و مضا چرخ را در مقام حشمت تو باز مانده ز کار هفت اعضا در شب حادثات خاطر تو همچو صبح است با یدبیضا مهر تو در دل هنرمندان همچنان تشنگیست در رمضا گرچه تقصیر بنده چندانست که برون شد ز حدّ استرضا انقباض من اختیاری نیست کآدمی هست شهر بنده قضا در توان یافت این قدر، زیراک در عبادات ممکنست قضا اینهمه هست و چشم می دارم التفاتی ز تو به عین رضا صبح صادق چو عذر روشن داشت انجم ازوی همی کنند اغضا هست از انعام تو توقّع من اوّل اغضا و آنگهی امضا

ای بتدبیر اختیار ملوک وی بتحقیق قدوۀ علما صدر احرار فخر ملّت و دین کز کف تست آز در نعما ای بدولت سرای قدر تو در زحل و زهره از عبید و اما ماه بر درگهت هلال ابروی تیر در حضرت تو از ندما ذات عالیت در جهان نژند چون معانیست در دل اسما مدرج اندر کمینه نکتۀ تو اند ساله ذخیرۀ حکما حلقه در گوش کلک جادویت تنگ چشمان خلّخ و یغما گشته بالمعمه خاطر تو چشم خورشید مبهم و معما چرخ را بازدارد از حرکت گر رسد امر تو بدو جز ما صدر عالی که آستان ترا آسمان خواند مجلس اسما خیل بهمن رسید و باطل کرد تاب خورشید و قوّت گرما آبرا تخته بند کرد چو ز آل شاخ را کرد جامه ها یغما گشت فاتر چو چشم دلبر من چشمۀ گرم آسمان پیما ناتوان ناتوان زبر قع ابر بکرشمه همی کند ایما می نهد از اثیر آتشدان زیر دامن سپهر خوش سیما گویی از بس حباب تو بر تو منطبق گشته اند ازض و سما هست چون زرّپخته شعلۀ نار گشت چون سیم خام صفحۀ ما گشت معزول در ولایت باغ قوّت نامیه زشغل نما می نهد برف از صواعق رعد پنبه در گوش صخرۀ صّما جویبار مجّره از یخ بند شد زلفگاه انجم ظلما همه گشتند آفتاب پرست سفهای زمانه و حکما نیست اندر محّل رغبت خلق سایه گر هست خود از آن هما تن ز سرما چون نیل و چون روناس منجمد گشته در عرق دما آنکه چون خایه پوستین دارد تنگ در خود همی کشد ، امّا هر که چون آن دگر برهنه بود گاه صرعتش بود گهی اغما وانکه اندر لحاف و چادر شب نبود شب چو استۀ خرما زودبینی بسان جوز برو گشته کیمخت خشک از سرما با چنین ز مهریر جامۀ من هست بیهش و همچو لفظ شما باد دم شرد را چو کس نکند پنبه جز پوستین ، کرم فرما گم کن پشت ما چو همواره از تو بودست پشت گرمی ما گرچه در یک دو قافیه خللست که نبودست مذهب قدما عفو کن زآنکه در مضیق چنین نبود فرق مطلب من و ما

عنایتهای خواجه در حق من فراوان نقل می کردند امّا ندیدم زان عنایت هیچ تاثیر که ظاهر گشت در نیک و بدِ ما مگر در اعتقاد این بزرگان یکی بودست خود اسم و مسمّا

خطی بنوشته بودی بهر من پار کزان شد کار عیش من مهنّا کرم فرمای و دیگر بار بنویس که نیکوتر بود خط مثنّا

ای به یاد خلق تو در بزم چرخ زهره نوشیده فراوان جام‌ها ساعد کلک تو از چاه دوات می برآرد آرزو را کام‌ها داده بر دست سعادت هر زمان سعد اکبر سوی تو پیغام‌ها هست احسان تو از انواع لطف بر ره دل‌ها نهاده دام‌ها از بن دندان شکسته قهر تو حاسدان را کام‌ها در کام‌ها نوک ناوک می‌شود از سهم تو دشمنان را موی بر اندام‌ها نامداران در جهان هستند لیک سعد دین اصلست و دیگر نام‌ها مملکت را می‌دهد هر ساعتی جنبش کلکت ز نو آرام‌ها می‌کند پیوسته جود عام تو در حق اهل هنر انعام‌ها با دعاگو نیز هم فرموده‌ای نوع انعامی درین ایّام‌ها نیست بر رای منوّر مختفی کاصل اتمامست در اکرام‌ها گرچه بر من واجبست از روی طبع احتراز از جنس این اقدام‌ها گر ز تو مجری نگردد این برات ما و شعر و زحمت و ابرام‌ها ور جزینت زحمتی دیگر دهم پس تو دانی آنگه و دشنام‌ها

ای ترا عرض خوار و مال عزیز ...ستی ها مال بسیار تو زدونی تست در مگیر از غرور مستی ها وز بلندیّ همّتست مرا بی نواییّ و تنگ دستی ها مال آبست و آب را پیوست میل باشد بسوی پستی ها

ای عزم تیز تار تو چون عمر درشتاب چون کار روزگار عطای تو بیحساب هم نوک خامة تو شده مبدع الصّور هم دست منّت تو شده مالک الرّقاب باد شمال کرده به لطف تو انتما اوج سپهر کرده به قدر تو انتساب از قهر و لطف تست که مشغول میشوند لاله بکار آتش و نرگس بکارآب با رای روشن تو چه سودآفتاب را جز آنکه گرم گردد و آید در اضطراب کلک سیه رخ تو میان بسته خادمیست کابکار غیب ازو نبود هیچ در حجاب تمییز در زمانه نماندست تا که عقل گوید همی که لفظ تو و گوهر خوشاب گردون که زیر سایۀجاهت چو ذرّه ییست جز در هوای تو نزند تیغ آفتاب خصم تو هست بر سر دریای اشک خویش کم عمر و بی قرار و تهی مغز چون حباب گر غنچه را ز عدل تو دلگرمیی بود باد صبا درید نیارد برو نقاب ای صدر روزگار تو دانی که این رهی هرگز نیامدست به تصدیع آن حناب دارم ز راه شغل و عمل مختصر دهی از جور دور کاسة گردون شده خراب در عهد دولت تو که بر سنگ می زند لاله ز بیم معدلتت ساغر شراب چندین شگفت نیست اگر این خراب را آرد ظهور عدل تو در باب احتساب کاریست خیر وگر به عنایت مدد دهی از بندگان دعا وز ایزد بود ثواب حاجت نیایدت به دعای رهی آزانک پیوند جان تست دعاهای مستجاب

مخدوم بزرگ، صدر منعم ای پایۀ تو ورای القاب مظلومم و هیچ یاورم نیست کار من دلشکسته دریاب من کد یه کنم به شعر و بخشش از من ببرد بزرگ اصحاب این نیست کفایتی ولیکن ننگ سلفست و عار اعقاب گر تو نرسی مرا بفریاد پس ما و شب دراز و محراب دانم بکند عزیز وهّاب دفع ستم عزیز نهاب

نور دین ای ذات تو کان هنر کان چه باشد؟ خود سراسر گوهرست زنده همچون شمع از نور دلست هر کرا تا بی ز مهرت در سرت از برای نوعروس خاطرت حقّه های آسمان پر زیورست عنبر اندر بحر باشد، پس چرا؟ بحر شعرت در میان عنبرست تا بدید آن طبع گوهر زای تو از خجالت دامن دریا ترست شعر می خواهی و خادم مدّتیست تا ز شعر و شاعری فارغ ترست شعر را گر بود وقتی رونقی این زمان باری عجب مستنکرست هر کجا از فضل و دانش حلقه ییست گوشها زان حلقه یکسر بر درست بلبل طبعم نوا کم میزند زانکه شاخ جود بی برگ و برست کشتیاهل هنر بر خشک ماند کابها را ره به جویی دیگرست زان چو سوسن خامشم کاین قوم را همچو نرگس چشم یکسر برزرست در هران خانه که زاید دختری خامشی آنجا بمرد درخورست من چرا خامش نباشم کز سخن در کنارم زاده چندین دخترست تا برین صورت بود کار هنر وای آن مسکین که معنی پرورست هم فرستادم بخدمت چند بیت تا بدانی کین رهی فرمان برست نیستم در خدمتت محتاج عذر لطف تو خود عذر خواه چاکرست

ای سروری که مخزن اسرارغیب رابهتر بهتر کلیدخاطر مشکل گشای تست آنجاست نزهت دل و دانش که روی تست وانجاست قبلة مه واختر که رای تست عزم تو جز منازل اقبال نسپرد تا نور رأی روشن تو رهنمای تست خورشید کیمیاگر و دریای جوهری هر یک چو بنگری بحقیقت گدای تست بر رتبت معالی تو عقل کی رسد؟ کانجا که انتهای ویست ابتدای تست اجزای کاینات دعای تو می کنند زیرا که از مصالح کلّی بقای تست در غیبت تو هر سحری بر در نیاز در دست جان صحیفة ورد دعای تست یک دل پر از امید مرا پیش روی تست زیرا دو چشم پر ز سر شکم قفای تست جانم که در تنست به مهر تو محکمست عمرم که می رود گذرش بر هوای تست درحضرت تو گرچه بر آن آب نیستم بیگانه چون شوم که دلم آشنای تست گر گوش می کنم، هوس من حدیث تست ورچشم می زنم ،نظرم بر لقای تست دیرست تا که بر در ابنای روزگار مکیال خرمن نفس من ثنای تست ترسم زبالکانۀ دیده برون جهد این چند قطره خون که محلّ وفای تست چون بر در تو حلقة گستاخیی زنم دربان احتشام تو گوید چه جای تست؟ پروانه داده یی که رسوم تو رایجست رسمی که ناگزیر منست آن رضای تست مشنو تو این حدث ازو، از کرم شنو کآواز می دهد که فلان خاکپای تست کردم هزینه در ره مدح تو نقد عمر وراندکی بمانداز آن هم برای تست

عالم لطف و کرم سرور ارباب هنر ای که انعام تو چون فضل تو بی پایانست جان درازیّ امل از قلم کوته تست که ریاض کرم از گریۀ او خندانست فیض انعام جز از کلک تو می نگشاید آن قلم نیست مگر نایژۀ احسانت خود پدیدست ز لطف تو که جان هنرست که هنر پروری تو ز میان جانست توده بر توده ز گوهر خط مشک آگینت همچو از دیدۀ عشّاق شب هجرانست عالم لطف تو از هتگه جانست و درو هر کجا گام زند باغ و سرابستانست رای درخشان تو هم سایه و هم خورشیدست خاطر تیز تو هم آتش و هم ریحانست از سر لطف و کرم قصّة من اصغا کن که مرا فکر در این واقعه سرگردانست حصّه یی از کرم آباد که آن حقّ منست خود دوسالست که از جور فلک ویرانست تو که قانون سخا از قلمت مضبوطست هیچ دانی که چرا در قلم نسیانست؟ غم آنست که این حصّه نویسد بر ترک کانک بر برگ نویسند هنوز آسانست لطف فرمای و به تجدیدش امضا بنویس که مرا خود ز جهان وجه معیشت آنست

ندانم چه افتاد مال ترا که چون خاطرت در پراکندگیست به دیناری از وی صلت می کنی پدیدست کت آخر زندگسیت

سپهر شعبده‌باز از درون پردهٔ غیب لطیفه‌ای دگر آورد کاهلا صلوات رسید دختر دیگر مرا و یکباره ببرد رونق عیش و برفت آب حیات اگر نتایج صلبم بود برین قانون نه هیچ رنگ شفا یابم و نه بوی نجات اگر نباشد جز رابعه دوم دختر چنان بهست که سوی عدم برد برکات ازین سپس سخن خوش ز من نزاید از آنک بنات فکر بدل شد مرا به فکر بنات بنات را ز پی نعش آفرید خدای ز بدو آنکه سپهر آمدست در حرکات ز مَکرُمات بود دفن دختران همه وقت اگر به حال حیاتست و گر به حال ممات

اگرچه وعدۀ تو خاطرم را فراغی داده است از فات مافات دل اندیشناکم نیست ایمن ازین معنی که نی التّأخیر آفات

مرد رک باش و بختی خو کن تا که همبر چو کمان ساز ندت ...فراخی مکن و سر تیزی ورنه چون تیر بیندازندت

از برای محقری ادرار بارها داده ایم درد سرت یک درم زان نمی شود حاصل نیک دانم که هست از آن خبرت یا ز عجزست این توقف تو یاز بخلست منع این قدرت در کلاه تو هیچ پشمی نیست ای کلاه تو چون سر پدرت

ای کریمی که پایۀ قدرت برتر از اوج چرخ گرانست بر کریمان تو را همان شرفست که مرا ارواح را برابدانست ابر جود تو تا همی گرید کشت زار امید خندان است گشت سرما چنان که در بینی نفس باد همچو سوهانست شمع گردون ضعیف و اندک نور بر مثال چراغ دزدانست روز کوتاه چون من از سرما زانچه بودست نیم چندانست در دهانها فسرده آب دهان از دم سرد همچو یخدانست استخوانها ز لرزه در تن من همه طقطق کنان چو دندانست هرکرا پوستین و پشمینه ست گردن افراز همچو حمدانست پیش از این زمهریرموی شکاف پنبه چون پشم پیش سندانست دفع سرما اگر چه موی کند زآنکه دانا و زانکه نادانست زنخم می لرزد ار چه مرا هرچه مویست برزنخدانست آفتابی ز جود بر من تاب که زسرمام پوست زندانست

سپهر مجد و کرم عزّدین یگانة دهر که دست و کلک ترا باقضا مساوقتست شدست ماه نو اندر جهان مشارالیه از آنکه باسم اسب توش مطابقتست بهرچه رای شریفت اشارتی فرمود سبیل چرخ در آن طاعت و موافقتست چنان بیمن تو اضداد آشتی کردند که خوشدلی و هنر را بهم معانقتست رهی ملازم این حضرتست از دل و جان بصورت ارچه از آن درگهش مفارقتست در آن مهم که بجاه تو استعانت رفت توقّف تو هم از غایت مخالفتست رهی برابر آن زن بمزد هم باشد گرین مراقبت از جانب مصادقتست وگر بطبع برو عاشقی چه درباید؟ ترا که با سروریشی چنان معاشقتست یکی سوار ز بهر خدای را بفرست مرا مگیر که خود قدمت مرافتقست سوار ظلم بنا حق همه جهان بگرفت به یک سوار به عدل این همه مضایقتست

صدر احرار شهای الدّین ، ای گاه سخا کان ودریا شده از دست کفت چون کف دست دشمن از غصّۀ جاه تو چو غنچه دلتنگ طمع از جام عطای تو چو نرگس سر مست شرف خانة جوزا که به رفعت مثلست گشته در جنب سرا پردۀ اقبال تو بست همة اندیشة غمها ز دل او برخاست در همه عمر خود آن کس که دمی با تو نشست به سیه کاری از خدمت تو دورم کرد که سیه بادا روی فلک سفله پرست تا در هجر تو بر من بگشادست قضا در شادی و طرب چرخ برویم در بست مدّتی رفت که از من کرمت یاد نکرد والحق ازغصّۀ آن جان ز تن من بگسست نرسم من به تو وز تو نرسد نامه به من این چنین حادثه را هم سببی دانم هست شقّۀ کاغذ دانم ز منت نیست دریغ زانکه در حقّ منت هست کرمها پیوست یا زبان قلمت چون ره من بسته شدست یا نه چون پای رهی دست دبیرت بشکست

ای که با الفاظ گوهر بار تو سعی ضایع در جهان کان کندنست کار طبع دلفروزت روز و شب بیخ غم از طبع یاران کندنست دشمن ار داری تو،بهرام فلک از برای گور ایشان کندنست صبر کردن در فراق خدمتت چون به ناخن کوه و سندان کندنست چارۀ هجر تو الّا وصل نیست در دندان را چو درمان کندست پیشۀ من بی تو دور از روی تو پشت دست غم به دندان کندنست در فراق زندگی گر می کنم زندگانی نیست این جان کندنست