Fragments

شکر لله که به فرمان شهنشاه جهان آنکه بی‌مُهرِ رضایش نبرد حکم قضا آنکه چون بهر دعایش نفس گرم زنند جوش تب‌خاله برآرد لب ارباب دعا شاه دریادل گردون حشمت شاه‌صفی که بود تشنة خاک در او آب بقا صدر شه سیّد والاگهر پاک نسب آنکه چون لطف خدا در همه دل دارد جا میرزایی که شمیم نفس خلق خوشش گر شود عطرفروش سرِ بازار صبا در چمن از اثر فیض‌گشائی نسیم هیأت غنچه شود نافة آهوی ختا کار ارباب هنر گشت به سامان نزدیک جنس ارباب شرف کرد رواجی پیدا کوکب فضل به اوج شرف آمد ز هبوط علم شرع برآمد ز ثریّا به ثری شب که دل صورت تاریخ تمنّا می‌کرد می‌شنیدم که ز خلوت‌کدة اوادنی به زبان عربی روح پیمبر می‌گفت و لقد دار رحی‌الدّین علی مرکزها

حبّذا هند کعبهٔ حاجات خاصه یاران عافیت‌جو را هر که شد مستطیع فضل و هنر رفتن هند واجبست او را

داد از دست سیل حادثه، داد که ازو شد گُل بلا سیراب سیلی از کوه غم فرود آمد که ازو چشم فتنه شد بی‌خواب وه چه سیل؛ آسمان سیّالی برده از عمرها گرو ز شتاب بسته بر دوش کوه‌های گران کرده سیراب موج‌های سراب دیر از سر بدر روی چو خمار زود از پا درافکنی، چو شراب چرخِ میدان فراخِ پهن آغوش بر سرش چرخ‌زن چو قصرِ حباب فتنه‌اش چنگ بر زده به عنان اجلس دست بر زده به رکاب این جهان درشت ازو هموار فلک بی‌حساب ازو به حساب شهر قم کابروی عالم بود شد ازو خشک لب چو موج سراب در روانی و بی‌ثباتی زد در دروازه تخته بر سر آب خانه‌ها از شکستگی‌ها کرد خاک دیوار بر سر اسباب مدرسه غسل ارتماسی کرد رفت در سجده مسجد و محراب حرف دیوار، سست در هر جا سخن در، شکسته در هر باب کشتی عمر را ز موج بلا جای امنی نبود جز گرداب شهر قم را که رشک عالم بود کرد سیلاب همچو نقش بر آب اشک عشّاق بود شورانگیز بر دمیده ز کورة سیماب با که دست قضا به آتش قهر از گُلِ این زمین گرفت گلاب من چه گویم چه کرد با قم سیل؟ قم کتان بود و سیل چون مهتاب بر لب بام اگر زنی انگشت با تو گوید حکایت سیلاب بهر تاریخ فکر می‌کردم جمعی از دوستان برای صواب دوستی آه آتشین زد و گفت خاک قم را به باد داد این آب

ای جوهری که درته این هشت نُه بساط چشم خرد ندیده چو تو یک در خوشاب مینائی سپهر ز خمخانة عقول آورده کم به نشئة طبعت دگر شراب چرخ از بیاض صنع به عمر دراز خویش بیت بلند طبع ترا کرده انتخاب هم جوهرت منزّه از آلایش عرض هم گوهرت یگانه‌تر از لعل آفتاب چون حسن سرفرازی و چون عشق دلنواز ای برده هم ز حسن و هم از عشق آب و تاب ای طبع مستقیم تو سر خطّ هر کمال وی نقش دلپذیر تو سرلوح هر کتاب شعر ترت که آب گهر می‌چکد ازو در لجّة سراب دهد تشنه را شراب حیران شوم ز فکر دقیقت که می‌دهد سیرابی خیال تو اندیشه را به آب رنگینی خیال تو تا موج‌ور نشد بر دست و پا نیافت عروس سخن خضاب بقراط را ز شرم، تو چون دم زنی ز طبّ در خاک نبض مرده درآید به اضطراب بیمار را که از تو سؤال دوا کند بهر شفا بس است همین شربت جواب گر گویمت مسیح چه جای تعجب است شیب زمانه را به نفس کرده‌ای شباب ای طبع ذوفنون تو مجموعة کمال وی نام سربلند تو سردفتر خطاب ای آنکه در مدارج دانش فزوده‌ای در هر فنی به صاحب فن صدهزار باب خونین دل مرا که به حسرت تپیده است چون قطرة چکیده ز دریای اضطراب بی‌التفاتیت به زبان، داد شکوه‌ای کز شرم گشته رشتة جان محو پیچ و تاب باری اگر نه موجب رنجش شود کنم تقریر آن نه بر روش طعن یا عتاب امّا به جان طبع نزاکت سرشت تو کانصاف رو نپیچد از جادة صواب بوی ستم ز درد دلم می‌توان شنید زآتش کند تظلّم، دود دل کباب نازک‌دلی، از آن کنم از درد ناله‌ای نازکتر و حزین‌تر از نغمة رباب نخلی که من به شیرة جان پروریده‌ام زهرم چرا به لب نچکاند چو شهد ناب! شاخی که شبنم گلش از اشک بلبل است آخر چرا نگردد سیخی برین کباب! شمعی که رخ ز دامن پروانه برفروخت پروانه را چرا نشود خانه زو خراب! من کرده‌ام که شاهد معنی به کام تست برداشته‌ست دست من این گوشة نقاب من کرده‌ام که بی‌خودِ صد رنگ باده‌ای اکنون اگر مرا نشناسی چه اضطراب! من ساقی و تو می‌فکنی مشک در قدح من مانی و تو نقش چنین می‌زنی بر آب وقتی که بود در کف من همعنان گذشت اکنون منم پیاده و پای تو در رکاب گر از حقوق خدمت دیرینه تن زنم باری چه شد محبّت بی‌حد و بی‌حساب؟ گفتی بریده‌ام طمع از استفاده‌اش خم را چه غم که شیشه نخواهد ازو شراب منع کسی ز من پی ناموس تازه است ننگ رخی که بایدش از آینه حجاب شکر خدا که پردة ناموس عالمی‌ست دامان خواهشم که نیالوده هم به آب آن کس که طفل مکتب طبعت نمی‌شود دانسته است پاکی ذاتم به آب و تاب در حیرتم که تجربه هم شاهد تو نیست آخر حکیمی، از در انصاف رو متاب این شکوة به جای تو از اضطراب، من گرچه نصیحت است ولی دارمش جواب طوفان عشق و جلوة جسن و شتاب شوق یک ذرّه در کشاکش صد چشمه آفتاب عشقی که سایه بر سر عالم فکنده است پنهان چه‌سان بماند خورشید و احتجاب! نشنیده بودم اینکه بود شعله را قرار هرگز ندیده بودم خورشید را حجاب باشد هوس که شاهد در پرده داشتن ورنه ندیده است کسی شعله را نقاب باری به جرم خواهش اگر گیردم کسی روز حساب پاک نخواهد شد این حساب پنهان چرا کنم؟ نظرم پاک‌تر ز دل درهم چرا شوم؟ دل من پاک‌تر ز آب بر شعله گر ز خار و خس آلایشی رسد دامان عشق را ز هوس باشد ارتیاب من دانم و خدای که در دل مرا چه‌هاست با هر که کرده‌ام ز ره خواهش انتساب ظاهر شود نتیجة مهر و محبتّم گر چشم اعتبار بمالی ز گرد خواب آنرا که احتراز منش می‌دهی به یاد ای کاشکی ز غیر منش بودی اجتناب یوسف نگاه داشتن از گرگ لازم است ورنه چه سود خانة چشم پدر خراب

ای آنکه در کف تو ورق چون رخ نگار بی‌خامه می‌زند رقم نقش خط بر آب وی مظهر عجایب فطرت که طبع تو قادرترست بر سخن از چشم پرحجاب نخل بلند همّت گلزار خاطرت دارد هزار سایه‌نشین همچو آفتاب گفتی جواب قطعة من آن‌چنان که نیست یک نکته جز تواضع این ذرّه ناصواب لیکن زیاده از حد آزار بنده بود چندین نبود نالة من موجب عتاب از ناله‌ام زیاده برآشفته‌ای و نیست دریای را ز جوشش یک قطره اضطراب من این قدر حریف عتاب تو نیستم باید به قدر حوصله پیمودن این شراب حرف گمان منّت احسان ز چون منی چون افترای منّت قطره‌ست بر سحاب این بود مطلبم که جوانیّ و نوبهار چشم ادب مباد ز غفلت رود به خواب از من اگر به فیض رسیدی هنر ز تست مه را رسد که نور پذیرد ز آفتاب فیض از خدا و مبدأ فیّاض هم خداست در جدولست لیک به‌تدریج سیر آب جز قرب و بعد وادی و سرچشمه هیچ نیست سیلاب در نشیب ز بالا کند شتاب کردی گر استفاده ز من بهتری ز من مه در شب چهارده کم نیست ز آفتاب شاگرد کامل به از استاد هم بسی است مشعل شود فروخته از شمع در حباب حاصل، کزین سؤال که در بند فکر تست چون غنچه دوختی لب نطق من از جواب

صدر جهان و عالم جان و سپهر فضل ای آنکه آسمانت به جان چاکری کند اطفال فضل را به جهان بهر تربیت شد وقت آنکه طبع خوشت مادری کند شاید اگر طبیعت معجزنمای تو در ملک شرع دعوی پیغمبری کند طومار نه فلک ز قضا این امید داشت کانشای فکر بکر ترا دفتری کند افشانی کتاب کمال ترا ز شوق خورشید در پیالة گردون زری کند در لجّة تلاطم امواج فکرتت کوه متانت تو مگر لنگری کند خطّی به استقامت طبع خوشت کجاست تا آسمانِ فکر ترا محوری کند چون خطبة جلال تو خوانند قدسیان نه آسمان خطیب ترا منبری کند با کج‌سلیقگی مه نو از پی شرف در مدح‌سنجیت هوس شاعری کند گر پرتوی ز عکس جمالت به وی فتد مه فربهیّ و مهرِ فلک لاغری کند هم چشم چرخ شد زَمی اکنون که ریگ دشت از پرتو ضمیر خوشت اختری کند پیرایة جمال عروس خیال تو بر دست و پای شاهد دین زیوری کند معراج فطرت تو بر اوج سمای قدس بر پیش طاق چرخ نهم برتری کند کان سنگ‌ریزه‌ای بود و بحر قطره‌ای آنجا که همّت تو سخاگستری کند بند زبان ناطقه گردد نفس ز شرم جایی که فطرت تو سخن‌آوری کند کلک تو در خرام چو انشا کنی کلام خون جگر به کاسة کبک دری کند بر شعلة طبیعتت ار بشکند نقاب آتش هوای طینت خاکستری کند خورشید آسمان به سهائی ملقّب است در کشوری که طبع خوشت اختری کند بهر شمیم مجلس انس تو از شرف خورشید عنبریّ و فلک مجمری کند شاها ز بیم آنکه ز لطف عمیم تو این بنده برتری به مه و مشتری کند دورم فکند از تو به صد حیله آسمان این ظلم را مگر کرمت داوری کند در دیده دور از تو و بر تن جدا ز تو مژگان من سنانی و مو خنجری کند نزدیک شد که محنت هجران دل مرا از زندگی ملول و ز هستی بری کند حرمان بلاست ورنه ز مردن چه غم مرا مفت من اینکه تا عدمم رهبری کند تا دیو هجر برد ز ره خاطر مرا رفت آنکه دیده‌ام نگهی با پری کند آیینة امید من از هجر تیره گشت کو صیقل وصال که روشنگری کند؟ نادیده کام وصل به هجرم فکند چرخ کز وی مباد پایة من برتری کند بر من وبال کرد مسلمانی مرا مشکل که در فرنگ کس این کافری کند باری روا مدار علی‌رغم آسمان کاین خسته خاک گردد و خاکستری کند لطفی نما که شاید ازین ورطه وارهد در خدمت تو شاد زید چاکری کند تا آسمان خمیده کند از درت گذر تا آفتاب شاهدی و دلبری کند پیوسته باد شاهد بختت جوان و شاد پشت عدوت همچو فلک چنبری کند

ای ارسطوشان که هستی از بس استعدادِ ذات اهل دانش جمله را سلطان و سلطان را وزیر آن بلند اقبال دستوری که در معنی خطاست با وجودت در جهان گفتن عطارد را دبیر آن گرامی مایه دانش گستری کز عرض علم نیست جر طفل دبستان تو افلاطون پیر هم ترا رتبت فزون از خلق و هم دانش فزون آسمانی در بزرگی آفتابی در ضمیر مطلع نور سیادت آن جمال نورتاب مشرق خورشید دانش آن دل دانش‌پذیر گر به قدر رتبة خود برفروزی بارگاه عاجز آید دور دامن افتابش را مسیر گر تو نوع منحصر در فرد باشی دور نیست در میان اهل عالم بی‌نظیری بی‌نظیر گر نباشد شعلة رای تو یک شب بر سپهر از تنور صبح قرص خور برون آید فطیر دست‌ها از دامن کوته ولی فیض تو عام همچو خورشیدی که تابی بر صغیر و بر کبیر با بد و نیک جهانت لازم آمد التفات دشمنان را لاعلاجی دوستان را ناگزیر بر تو عالم چون ننازد؟ آفتابی آفتاب وز تو گلبن چون نبالد؟ ابری و ابر مطیر بگسلد پیوندِ پس‌فردا ز فردا خواهشت وز نهیب دور باشت بگذرد دی از پریر در بلندی همّت تو چون به دست شه کمان در رسایی قدرت تو چون ز شست شاه تیر آفتاب سلطنت را هم سپهری هم ضیا اسمان معدلت را هم مداری هم مدیر غنچه از بهرت نماید رنگ گل در شیشه صاف برگ گل بهر تو بیزد بوی گل را از حریر در مراد خلق دادن چرخ را اندیشه‌هاست تا نمی‌گردد ز تدبیر صوابت مستشیر حلّ و عقد کاینات امروز در دست تو کرد آنکه کرد این عقده را تفویض بر چرخ اثیر گر تمیز نیک و بد لازم کنی بر طبع خویش تیرگی از روی مه چون مو برآری از خمیر همچو آبِ ناشتا کین تو بر دل ناگوار در تن طفل خرد مهرت گوارا همچو شیر شاهی نوشیروان دستوری بوذرجمهر هست در عهد تو و شه‌بازی شاه و وزیر هر که باشد حسرت عهد سکندر دیدنش با وزیری چون ارسطو بی‌همال بی‌نظیر ها ارسطو، ها سکندر، چشم بگشا گو ببین این به دانش ملک‌دار و آن به دولت ملک‌گیر پیر شد در بندگی‌های تو اخلاصم بلی کار دیگر می‌کند در بندگی اخلاص پیر تا سکندر را بود نام و ارسطو را نشان هم تو باشی در وزارت هم بود شه بر سریر

ای برادر با تو گویم شرح عشق و عاشقی تا نپنداری که این کار مزیح است و فسوس عشق را اهل غرض وسواس گفتند و مرض کش مداوا کار بقراطست و یا جالینیوس راست گفتند این مرض باشد ولی عشقی که هست مایة آمیزش دامادِ شهوت با عروس گر به نام عشق خواند این مرض را جاهلی تاج شاهی نیز همنامست با تاج خروس گر بود در اصلِ خواهش مشتبه هم عیب نیست گونة خورشید می‌ماند به رنگ سندروس ور شمارد هم کسی زاقسام عشقش دور نیست در شمار پهلوانان رستمست و گیو و توس عشق روحانی‌ست بیرنگی زهر آلایشی عشقِ شهوت نیست جز سرمایة آغوش و بوس عشق شهوت‌دان که مجبولی تو در اخفای آن عشق روحانی زند بر بام گردون طبل و کوس در حقیقت عشق نبود غیر میل اتّحاد میل سعدان با سعود و میل نحسان با نحوس عاقبت عاشق شود در خاصیت معشوق محض زانکه باشد این سلوک نفس نه لهو و فسوس اتحاد عقل و معقولست و داند صدق این هر که دارد در تعقّل مذهب فرفوریوس هیأت اخلاق معشوقست علم عاشقان بر مثال علم هیأت صنعت بطلیمیوس فرض‌ها دارند با خود در قیاسات وصال فرض‌هایی کش ندارد در اُکّر تامسطیوس قطره‌ای از جویبار عشق و صد دریای عقل یک پیاده رستم و سیصد سوار اشکبوس عشق روحانی اگر خواهی ز قرآن یاد گیر نیست شرح عشق روحانی در ارشاد و دروس نه، غلظ گفتم که مطلب از همه عشقست عشق ورنه کار شرع و دین بازیچه بودی و فسوس وعدة فردوس و قصر حور دانی بهر چیست؟ تا خدا را دوست دارد مرد در ضرّاء و بؤس زاهدان بهر خدا ترک هوا کی می‌کنند گر بدانند اهل جنّت ماکیانند و خروس؟ گرنه ناز و نعمتستی چه خرابه چه بهشت ورنه عیش و عشرتستی چه هری گیر و چه طوس خواهش طفلان پدر را نیست جز بهر مویز مرد دانا خوب می‌فهمد زبان چاپلوس عشق را از ما سوی غیر از خدا منظور نیست خواه معشوق تو هندی باش و خواهی روم و روس عشق اگر نبود ندارد فرقی از تسبیح سبز گر تراشد سبحة صد دانه کس از آبنوس عشق انتاج ار نباشد در قیاسات نظر منطقی را بحث نبود از قضایا و عکوس نفس نامردست او را در غرض‌ها ره مده چهرة زن را نمی‌زیبد به جز رنگ عبوس لذت نفسی و عقلی را زهم فرقی بکن گرچه بس دور است این را میده‌دان آنرا سبوس هر که از معشوق جز معشوق دارد در نظر آن‌ چنان باشد که از ماهی نداند جز فلوس گرم گردیدن به آتش غیر آتش گشتن است گر توانی فرق کردن بر تمیز تست بوس

شه دین میرزا حبیب‌الله صدر کل گشت و هست در خور آن که همان نام اوست تاریخش چون صدارت فزود بر سر آن

هان ای صبا که باخبری از نیاز ما یک صبحدم به گلشن آن کو خرام کن چون داد کام دل دهی از خاک بوسیش از خون ما به خاک در او سلام کن آنگاه از زبان شکوة هجران بیدلان جرأت اگر نداری از آن دل به وام کن گو برفروز چهرة لطفی به امتحان آزادگان عالم دل را غلام کن جان بر لب انتظار خرام تو می‌کشد از نیم جلوه کار شهیدان تمام کن راضی ز طرّه‌ات به رهایی نمی‌شوند فکری دگر به حال اسیران دام کن دانیم دل به مهر اسیران نمی‌دهی با ما به کینه باش ولی مهر نام کن بگشا لبی به سحر حلال تبسّمی اعجاز را به لعل مسیحا حرام کن دل بی‌کمند زلف تو از خویش می‌رود دیوانه را به حلقة زنجیر دام کن خالیست جای لطف تو در سیرگاه ما جایی خوشست عشرت ما را تمام کن در آفتاب وادی هجر تو سوختیم ای ابر سایه بر سر ما مستدام کن بردار یک دو گام براه وفای، تو تا روز حشر مهر و وفا را غلام کن ماییم باغ خشک و تویی ابر نوبهار ما را بهشت ساز و تو در وی مقام کن دل را هوای وصل تو کامی است ناگزیر گو ترک سر بگیر و مگو ترک کام کن ور همچو شعله سرکشی از سر نمی‌نهی پروانه گو بسوز همان فکر خام کن

ای نازنین که نازش من بر تو باد و بس بیگانة غم تو مباد آشنای من ای آشنای دشمن و ناآشنای دوست وی دشمن مروّت و خصم رضای من ای آنکه نیست کار دلم جز وفای تو ای آنکه نیست کام دلت جز جفای من ای غمزدای دیده و حسرت‌فزای من ای دلبر ستیزه‌گر بی‌وفای من ای نازش نیازم سر تا به پایِ تو ای پایمال نازت سر تا به پایِ من شکریست در لباس شکایت دل مرا وآنهم ز بخت بی‌اثر نارسای من روزی که برگزیدمت از اهل روزگار گفتم که دیگری نگزینی به جای من عمریست در وفای تو عمرم بسر گذشت کز تو نبود غیر غمت مدّعای من خود طرفه اینکه نرم نیی در وفا هنوز وین طرفه‌تر که سخت‌تری در جفای من روزی که کیمیای تو تأثیرجو نبود کامل عیار بود مس ناروای من اکنون که سنگ راه تو نرخ گهر گرفت شد این‌چنین به خاک برابر طلای من دانسته گر کنی به من اینها خوشا دلم ور خود ز حال من خبرت نیست وای من

ای آنکه هر دم از نگه دلنواز خویش جان دگر به قالب حسرت روان کنی بر لب چو نوبهار تبسّم کنی سبیل رخسار آز را چو رخ گلستان کنی جوهرنما کند چو غضب تیغ ابروت گلزار رنگ چهرة گل را خزان کنی با دشمنان درآیی چون بوی گل به خار وز دوستان چو باد صبا سر گران کنی من خود نگویم اینکه در اطوار دوستی با غیر چون نشینی و با من چه‌سان کنی؟ لیکن دو بیت بر تو ز نظم یگانه‌ای خوانم بآن امید که شاید روان کنی دارم وصیّتی به تو ای دشمن دلم خواهم غلط کنی تو و گوشی به آن کنی مفروش دوست بر سر بازار دشمنان ترسم درین معامله آخر زیان کنی

آصف جم قدر میرزا طالب‌خان آنکه ندیده خرد وزیر چنینی پیش ازین کش سپهر در مدد ملک بهر وزارت سپرده بود نگینی چندی ازو بستدش که خلق بدانند دولت و دین را چو او نبوده امینی باز در ایّام پادشاه جوانبخت آنکه ازو یافت تشت عدل طنینی آنکه به عهدش ز چار گوشة عالم گوش زمان هیچ ناشنیده انینی آنکه ز اقبال او ز شش جهت ملک تخت شهی را نبوده تخت‌نشینی شاه صفی آنکه بی‌غذای نوالش در رحم آرزو نمانده جنینی کرد در انگشت او نگین وزارت مرتبة آسمان گرفت زمینی شب ز عطارد چو خواست صورت تاریخ طبع بلند اخترم که داشت نگینی گفت عطارد رقم سپرد چو با وی شاه چنین را سزد وزیر چنینی