ترکیبات

ای جز به احترام خدایت نبرده نام وی سلک انبیا ز وجود تو با نظام در دست عقل، نور مساعی تو چراغ بر کام نفس، حکم مناهی تو لگام از آتش سنان تو یک شعله نور صبح وز پرچم سیاه تو یک تار زلف شام فتراک توست عروۀ وثقی که جبرئیل در وی زند ز بهر شرف دست اعتصام گر صورت تو رحمت عالم نیامدی از حضرت خدای که دادی بما پیام؟ چل روز از آن سبب گل آدم سرشته شد تا قصر دین به خشت وجودت شود تمام ای نقش کرده بر صفحات وجود خویش عرش مجید نام ترا از برای نام پُرجوش دیگ سینه چه داری که می‌پزند در مطبخ«ابیّت»، تو را گونه گون طعام؟ درموکب جلال تو از عجز باز ماند روح القدس به منزل الّٰا له مقام نزدیک تو چه تحفه فرستیم ما ز دور؟ در دست ما همین صلوات است والسلام عیسی ز مقدم تو به ایام مژده داد از یُمن آن سخن نفسش جان به مرده داد ای کرده خاک پای تو با عرش همسری ختم است بر کمال تو ختم پیمبری در معرض ظهور نکرد از علو قدر با آفتاب سایۀ شخصت برابری باد صبا ببست میان نصرت تو را دیدی چراغ را که دهد باد یاوری؟ دریای وحی را شده غواص جبرئیل جوهر کلام حق و زبان تو جوهری تو کرده از تواضع درویشی اختیار وز همت تو یافته دریا توانگری بر عزم قاب قوسین اندر دمی لطیف چون تیر برگذشته ز افلاکِ چنبری بر راه تو نهاده فلک صد هزار چشم تا جز فرار از دیدهٔ او گام نسپری هر هفت کرده چرخ و به راه تو آمده بر آرزوی آن که در او بو که بنگری تو برگذشته فارغ و آزاد از همه جایی که جبرئیل ندانست رهبری بی واسطه رسیده به صندوق سر تو چندان جواهر کرم و بنده پروری در حضرت الهی چون ما به حضرتت در بند عجز کرده زبان ثناگری برهان مُعجِز تو کلام الهیست نه چون کلیم و ذوالنون از مار و ماهیست ای از فراز سدره برافراشته علم وی صورت شفای تو درسورة الم پروازِ مرغ همت تو در فضای قرب خلوت سرای فکرت تو عالم قدم پیکان تیر از کف تو منبع زلال سنگ و کلوخ در نظر توست جام جم تو تیغ را بروی قلم برکشیده‌ای زان حکم تیغ هست روان بر سر قلم چشم وچراغ هردوجهانی و هر شبی تا روز ایستاده چو شمعی به یک قدم گسترده در سرای نبوت بساط تو آدم هنوز رخت نیاورده از عدم درمعرضی که آتش قهرت زبانه زد اندر دهان دریا الحق نماند نم وآنجا که برگشاد زبان آب لطف تو آتش بکام نیستی اندرکشید دم روحانیان در آرزوی خاک پای تو با خاکیان نشسته تو از غایت کرم نور تو پیش از آدم و سایه پس از رسل زانست نور و سایه ز پیش و پست به هم از بیم آب روی تو در صف رستخیز آتش نموده پشت و گرفته ره گریز ای با علو همت تو آسمان زمین وی گام اولین تو بر چرخ هفتمین روح الله ار ز آستی مریم آمدست صد مریمست روح ترا اندر آستین محبوب حق شد آنکه ترا کرد پیروی وه کز کجاست تا به کجا منصبی چنین تقدیر بر کشید به میزان همتت وز پرّ پشّه بود سبک‌مایه تر زمین ای تیر دیده‌دوز تو از کیش «مارمیت» وی سَنجَق سپاه توخیل مسومین از شرح لفظ تو دهن نُقل پرشکر وز یاد خُلق تو نفس عقل عنبرین عزم درست تو ز پی نصرت صواب برهم شکسته لشکر کفر خطا چو چین پیروزۀ فلک بنسودی کف وجود نام محمد ار نبدی نقش آن نگین آدم که دانه‌ای ز بهشتش به در فکند از خرمن شفاعت تو هست خوشه‌چین ظلمت‌زدای عالم جانی از آنکه هست لفظ تو آفتاب و نفس صبح راستین تلقین ذکر کرده کفت سنگ ریزه را انبار رزق کرده دلت ظل نیزه را ای گاه تربیت صفت ذات تو رحیم وی گاه صفدری یزک لشکر تو بیم طاوس سدره در حرمت مرغ خانگی بطنان عرش کعبهٔ جاه ترا حریم صیت صداش مشرق ومغرب فرو گرفت دست نبوت تو چو زد رطل در گلیم انگشت معجز تو که تیغیست آبدار یک زخم او کند سپر ماه را دو نیم مخلوق در ثنای تو خود تا کجا رسد؟ خوانده خدای باعظمت خلق تو عظیم از راه تربیت پدر خلق عالمی وز نازدرزبان قضا نام تو یتیم تقویم تو خدای چنان کرددر ازل کآمدچوراه حق همه چیزتومستقیم تشریف داد ذات ترااز صفات خویش گاهی کریم وگاه رئوف وگهی رحیم رمزیست ازدوحرف میانینِ نام تو درهفت جاکه هست اشارت به حاومیم بالشکر تو پای که دارد چو با شدت زراد خانه خاک و مبارز دم نسیم؟ ای مرگ دشمنان تو بیماری صبا؟ وی کوری مخالف تو سرمۀ هبا عکسی زنور روی توخورشیدانورست رشحی زقُلزُم کرمت حوض کوثرست اندرریاض وحی زبان تو بلبلست واندر بحار قرآن خلق تو عنبرست نه عقل برخصایص ذات تو واقفست نه طبع دردقایق شرع تو رهبرست بانور رهنمای توعَضبا قَلاوُزست درشرح معجزات توحَصبا سخنورست سرگشته باشد ازبن دندان کلیدوار هرکزسرای شرع توچون قفل بردست چون غنچه هرکه یافت زخُلق توشمه یی خندان لب ورقیق دل وخوب محضرست هرکوزسوز دل نفسی خوش همی زند درزیردامن کرمت همچو مجمرست آنرا که برکشیدقبول تو،همچوتیغ گرچه برهنه است زگوهر توانگرست وآنراکه همچوتیر بینداخت رد تو خونین دهان وپی زده و خاک برسرست درقبضۀ توخنجر چون آب را چه کار؟ درحلق دشمنان توخودآب خنجرست دنیا واهل دنیانزدتوهردوخوار یک مشت خاک برسریک مشت خاکسار آنجاکه قدرتست فلک رامدار نیست وانجا که قهرتست زمین راقرارنیست هرچ آمدت بدست بدادی وبیش ازآن وین جودآنکس است کش ازفقرعارنیست سرکان نه خاک پای تو،درد سرآورد دولت که آن نه از تو بود پایدار نیست آنجاکه کردشرعِ توانفاذ تیغ حکم عقل برهنه راسپر ختیار نیست گرچه شمارخلق جهان ازعطای تست درعالم عطای تورسم شمارنیست نه انبیای مرسل ونه جبرئیل را درپرده های خلوت خاص تو بارنیست تاتهمت جنون نهند کفرهرزه گوی انگشتِ خط نگارتو برنی سوار نیست ای انبیا بسایۀ توکرده التجا آن کیست کش بسایۀ جاه توکارنیست؟ تومفتخربفقروهمه نسل آدمت درسایۀ لواوبدانت افتخارنیست دریای مدحت توزپهناوری که هست در وی شناوران سخن راگذار نیست خورده قفا زدست تو زرهای ماه روی گشته ندیم خاص توفقرسیاه روی ای گفته لطف حق بخودی خودت ثنا ما از کجاو مدح وثنای تو از کجا؟ ماخود که ایم تابثنای تو دم زنیم درمعرض لعمرک ولولاک والضحی؟ لطف خدای جمله کمالات خلق را یک چیز کرد و داد بدون ام مصطفی آدم ز کار گل بِنشُسته هنوز دست درخانۀ نبوت بودی تو کدخدا آزادِ مطلقی وشعارتو بندگی سلطان هردوکون وسراپرده ات عبا ناداده ازحقارت اسباب کاینات اندرخورمروت خودهمتت عطا هرچندانبیاهمه پیش ازتوآمدند چون پس روان همه بتوکردند اقتدا تشریف سایۀ تو زمین گر بیافتی درچشم آفتاب شدی خاک توتیا محروم کرد روح قُدُس رازمحرمی چاوش«لودنوت»شب خلوت دنا بازار بعثت توبدست کمال زد مسمار نسخ بر در دکان انبیا شاگرددست تست،از آن ابر دُر فشان آنجارودکه دست تواو را دهد نشان آنجاکه جای نیست،توآنجارسیده یی هرچ آن کسی ندید،تو آنرا بدیده یی کس را ز انبیا نرسد کآرزو کند کآنجارسدکه توبسعادت رسیده یی بینایی ازتو دارد هردیده ورکه هست کزجمله برسرآمده چون نوردیده یی خودمحض رحمتی تو،خطا باشد این که من گویم برای رحمت خلق آفریده یی ارکانِ ناگزیر سرایِ شریعتند یاران چارگانه کشان برگزیده یی صدیق را نواله رسانیده یی بکام ازهرطعام خوش که بخلوت چشیده یی فاروق راکه زهرَ گزندش نمی کند تریاکش ازعنایت خودپروریده یی تا دامن قیامت در پای می کشد پیراهنی که برقد عثمان بریده یی بیناترازعلی نبوددرجهان دین کاندر دو چشم اونفس خود دمیده یی زین هر دو گوشوارۀ زیبا که ازتویافت درگوشِ عرش حلقۀ منت کشیده یی ای رحمت تو دایۀ اولاد ابوالبشر مارا اگرچه هیچ نیرزیم هم بخر من بنده گرچه نظم ثنای تو می کنم نظم ثنای تو نه سزای تو می کنم تو فارغی زمدح چومن صدهزار، لیک من خود تقربی بخدای تو م یکنم خود را بزرگ می کنم اندرمیان خلق نه آنکه خدمتی ز برای تو م یکنم بسیارهرزه گفته ام از بهر هر کسی اکنون تدارکش بثنای تو می کنم از بهر نیکنامی دنیا و آخرت نام بزرگ خویش گدای تومی کنم من بس نیازمندم وخُلق توبس کریم روی طمع بسوی سخای تو می کنم درمانده ام بدست غریمان مظلمه دریوزه یی زکوی عطای تو می کنم ناموس من مبرکه همه عمر پیش خلق دعوی بندگی و ولای تو می کنم شرمندۀ گناهم وآلودۀ خطا وانگه چه آرزوی لقای تو می کنم دانم که نا امید نگردم زلطف تو گراستعانتی بدعای تو می کنم شرط شفاعت تو ز ما گرکبایرست بامابسی متاع ازاین جنس حاضرست

تا همی بر گل نگارم خطّ مشکین آورد مرکب صبر مرا هر لحظه در زین آورد چرخ از کفّ الخضیب انگشت حیرت هر زمان پیش آن رخسارزی دندان پروین آورد شاه را عرصۀ عشق رخ او عقل را گرچه بیدق رو بود در سیر فرزین آورد دیده یی در تنگ شکّر زهر کرده تعبیه تلخی پاسخ نگر کان لعل شیرین آورد هندوی زلفش بزد هر کاروان عطر را کش نسیم صبحدم از تبّت و چین آورد گر کند زان خطّ مشکین بارز مجموع حسن صفحۀ ارتنگ را در حشو ترقین آورد دل چو جوید مخلصی از بند زلف کافرش رخ بمدّاحی صدر ملّت و دین آورد آنکه با عزمش بماند مرکب خورشید کند و آنکه با حلمش نباشد تو سن افلاک تند آخر ای جان جهان تدبیر وصلت چون کنم؟ چند در چنگ فراقت دیده و دل خون کنم؟ افعی زلفت که بر زمرد همی گردد چرا خیره بروی هر زمان چون جزع تو افسون کنم؟ یک شب ار بینم دو دست خویش طوق گردنت خاک پای خود ردای گردن گردون کنم ور شوم ساقی جام لعل نوشینت شبی هجر را در جام وصل از زلف تو افیون کنم در خم آن زلف چوگان شکل تو گوی دلم تنگ میدانست پس با صبر جولان چون کنم ز آتش عشقت اثیری در دلم افروخته‌ست از برای کشتن او دیده چون جیحون کنم در صمیم دل چو مدح صدر عالم مدرجست محنت عشقت بعون او ز دل بیرون کنم پادشاه تخت دانش، رکن دین، صدر جهان آفتاب سایه گستر خواجۀ سلطان نشان ای ز جود تو فغان از بحر و کان برخاسته وی ز طبعت چشمۀ حیوان و کوثر خاسته کعبتین رای تو در کاسۀ گردون زده پس ز عکس نقش او این هفت اختر خاسته تا نشاند واسطه در عقد نفس ناطقه عقل را از درج نطقت درّ و گوهر خاسته وز پی عطر مشام ساکنان قدس را از نقطهای خط تو گوی عنبر خاسته از هر آن خاری که بروی جسته از خلقت نسیم در زمان زامداد لطفت شاخ عبهر خاسته یا رب این کلکست یا نی نیشکر؟ کز نوک اوست طوطیان عقل را صد تنگ شکّر خاسته بهر عین صادی اعنی صاعدی هر مه هلال بر مثال عین نعلی از فلک برخاسته پیش رای روشنت خورشید چبود؟ شعله یی نزد طبع درفشانت کیست دریا؟ سفله یی ای امید مفلسان را بر سخایت اعتماد مایۀ بی مایگان را وجه از آن دست جواد در لگد کوب عدم ناچیز گردد نه فلک یکدم ار با قدر تو پهلو زند سبع شداد مسرعان وهم را موقوف بر عزمت مسیر روشنان چرخ را مقصور بر حکمت مراد برکشد دست قدر این فوطۀ کحلی چرخ گر اشارت ترا ننماید از جان انقیاد دست مال نوک کلکت طرّه خاتون غیب پشت پای همّت تو عالم کون و فساد بی خم طغرای چین ابروی تو چرخ را نیست بر منشور دیوان حوادث اعتماد هر که اندر خدمت صاعد چو عین و دال نیست هر دو چشمش بی سیاهی باد همچون چشم صاد شمع اقبال ترا تا دید خصم افروخته هست از آن غم سنگ در قندیل و خرمن سوخته ای بهمّت برتر از دوران عالم آمده وب بگوهر بر سر از اولاد آدم آمده معضلات فقر را جود تو آسان کرده حل محصنات غیب را رای تو محرم آمده لمعۀ رخسار رایت رشک نور موسیی شمّۀ لطفت دم عیسی مریم آمده اختران چرخ را شمشیر عزمت کرده یی خستگان دهر را لطف تو مرهم آمده زین مبارک مقدم میمون تو در بزم چرخ چنگ ناهید از طرب در زیر و در بم آمده وز پی نظّارۀ خیل تو زین مینا تتق روشنان بر بام سقف هفت طارم آمده رایت قدر ترا زان سوی کیوان ماهچه در پناه لطف ایزد ، هم شده، هم آمده در تصاعد بودی اندر این سفر چون آفتاب کش بود از بعد ابعد دایماً حسن المآب سرورا! قصر رفیع قدر تو آباد باد نزدش این صرح ممّرد کمترین بنیاد باد در دبیرستان دین کانجا خرد زانو زدست نفس ناطق را صریر کلک تو استاد باد هر چه آن از سیم و زر دارد سمت در جوف کان جمله موسوم عطای آن دو دست راد باد چون ز جام بخشش تو آز شد مست و خراب ربع مسکون در جوار عدل تو آباد باد ای شده شکر و ثنایت ورد هر کام و زبان جاودلنت از خستگان دور گردن یاد باد هر که چون سوسن زبان در بندگیّت بر گشاد دایم از بند حوادث همچو سرو آزاد باد خاکساری کآتش قهر تو آبش ریختست خرمن عمرش بدست هیبتت بر باد باد دست تاثیر فلک از ساحتت مصروف باد شغل دیوان قدر بر سعی تو موقوف باد

ای به رخِ روشن و زلفِ سیاه کرده شب و روز جهانی تباه سلسلۀ زلف تو بر پای باد آینۀ حسن تو در دست ماه صورت جان روی نماید مرا چون کنم اندر لب لعلت نگاه کار دو زلفت همه دلجویی است باشد از آنروی چو پشتم دوتاه رأس و ذنب هم نکند بر فلک آنچه کند زلف تو زیر کلاه مردمک چشم تو سلطان‌وش است بر سرش ابروی تو چتر سیاه لشکر زلف تو بس انبوه بود عارض تو چون شد از او عرض خواه لیک به یک باد هم به هم برشکست چون عدوی خواجه هم از گرد راه صدر جهان خواجه سلطان نشان پشت کرم صاعد صاحبقران چهره به رنگ رخت اندود سیم بوی گرفت از سر زلفت نسیم نرگس مخمور سرافکنده هست نُسختی از چشم تو لیکن سقیم بینی و خطّ و دهنش پیش هم هر سه به صورت الف و لام و میم زلف تو چون جیم خم اندر خم است خال سیاهت چو نقط زیر جیم ساده عذارت چو دل پارسا تنگ دهان تو چو چشم لئیم ننگری اندر زر رخسار من می‌نتوان بخت خریدن به سیم دُرّ یتیم است ترا در دهان لعل خوشت چون شفقت بر یتیم جوهر فردست دهان تو کان جز به سخن کرد نشاید دو نیم حیف بود سفتن لعلی چنین جز به ستایشگری رکن دین ای که چو یاد از کفت آرد زبان بحر ز رشک آرد کف بر دهان پیش سخای تو سرابست نیل با صفت لطف تو بادست جان دست و زبان تو همی پر کنند از زر و دُر دامن آخر زمان خدمت تو میوۀ شاخ بدن مدحت تو گوهر تیغ زبان رغم دل و دست ترا دشمنت میکند از دیده و رخ بحر و کان بخشش تو طیرۀ طیّار شد بر وی از آنروی بود سر گران از شفقت‌های تو بر زیر دست یافته بتوانی دیدن عیان خصم تو نالنده و زرد و دوتاه دایم در نزع بود چون کمان خصمی تو روزی کافر مباد خاصه بدین رسم که قهرت نهاد طبع جهان خو ز ستم باز کرد قاعدۀ مردمی آغاز کرد امن ز ناگه در گیتی بزد دست سپاه تو درش باز کرد ابر چو از فیض نماندش مدد سوی دل و دست تو آواز کرد بازوی اقبال تو با خصم کرد آنچه سر انگشت تو با آز کرد خورد ز خوان کرم تو نیاز نعمت بسیار و شکم باز کرد عاقبت الامر ترا سغبه شد مملکت ار چند بسی ناز کرد باز سر چتر سلاطین گرفت مرغ جلال تو چو پرواز کرد این همه آثار سعادت که هست همّت آن صدر سرافراز کرد دولت و ملّت به تو آراسته‌ست شرع ترا خود بدعا خواسته‌ست ای ز تو ایّام رسیده به کام داده شکوه تو جهان را نظام خاصگیان حشمت عقل و روح نوبتیان در تو صبح و شام همچو وداعست دلیل فراق کار اعادی ترا انتظام کار تو امروز جهانداری است منصب اینهاست کنون احتشام از بن دندان به تو کرد التجا آنکه ترا بود الدّالخصام بردۀ تست این ندب، ایرا که هست ضرب به دست تو و داوت تمام سر که درو هست دماغ فضول بر خط فرمان تو دارم مدام لطف تو از بلعجی‌ها نمود عید هم از غرّۀ ماه صیام از تو همه کس به مقاصد رسید جز که من سوخته دل والسّلام رایت اقبال تو منصور باد چشم بد از دولت تو دور باد

ای به همّت بر از فلک جایت چشم گردون ندیده همتایت ماه منجوق قبّۀ اعظم نعل یکران چرخ‌پیمایت نقش‌بند و گره‌گشای جهان دانش پیر و بخت برنایت روز بدخواه تیره از کِلکت عالم شرع روشن از رایت کوکب چرخ همچو کوکب کفش می‌دهد بوسه بر کف پایت هرچه مضمون عیبهٔ غیب است دستمال ضمیر دانایت در دُرج هزارمیخ فلک پایمال محلّ والایت سایبان تو ظّل عرش مجید بارگاه تو اوج قصر مَشید ای جهان زیر دست همّت تو آفرینش طفیل حشمت تو سبزپوشان عالم ملکوت ساکنان سواد حضرت تو نوعروسان کلّه‌های ضمیر دست‌پروردگان مدحت تو خون گرفته‌ست چون دل غنچه جگر آسمان ز شوکت تو ای به تحقیق، نفس امّاره گشته مقهور تیغ عصمت تو چرخ صوفی‌نهاد ازرق‌پوش خادم خانقاه همّت تو للَّهِ الحمد کِاستقامت یافت کار عالم به یُمنِ دولت تو خاک بر سر نهاد خصم تو تاک چرخ پیشت نهاد سر بر خاک دست راد تو مقصد امل است خاک پای تو افسر زحل است هست بر لوح فکرتت محفوظ هرچه نقش صحیفهٔ ازل است پیش نور ضمیر روشن تو دیدهٔ آفتاب با سَبَل است در میان نَعَم بلی‌زن بود خصم پیش تو در قرار الست قهر تو قهرمان آن خیل است که کمینه طلیعه زو اجل است گوهر از بخشش تو طیره شده‌ست در خط از دست تو از این قِبَل است دشمنت چون فسانه بی‌اصل است لیک مضروب خلق چون مَثَل است صرصر انتقام تو خوش‌خوش ز آب حیوان برآورَد آتش ای ضمیر تو عقل را پیوند وی به جان تو شرع را سوگند آتش خاطرت درآورده گردن باد را به خَمّ کمند آنچنان شد که عار می‌دارد آستانت ز آسمانِ بلند همچو قمری مخالفانِ تو را طوق‌دار آمد از عدم فرزند باز گنجشک‌وار خصمِ تو را تا بمیرد دو پا بُوَد در بند دفع عین‌الکمال را امروز خانهٔ دشمنان توست سپند آخر کار بود خصم تو را آن ترقّی که کرد روزی چند آری آری چراغ بی‌روغن برفروزد به وقتِ جان کندن تا جهان رسم دست‌برد نهاد دست‌بردی چنین ندارد یاد در پناه تو جان خستۀ ما بِستَد آخر ز دورِ گردون داد با حسود تو نیزهٔ سرتیز به همه مدخلی تن اندرداد تیغ تا زو ندید بدگهری به وَقیعت در او زبان ننهاد گرچه در مغز دشمنت ز غرور بود دایم قِرانِ آتش و باد باد بنشست و کشته شد آتش کآتشِ تیغ آبِ نصرت زاد برفشاندیم رقعهٔ بازی دست بردیم و با سری افتاد دهر حامل ز فتنه در نُه ماه بار بنهاد و زاد نصرالله قدر تو مرغ و اخترش دانه‌ست رای تو شمع و صبح پروانه‌ست دل خصمت میان دام زره طایراتِ خدنگ را دانه‌ست خصم زنجیر خشم و کین تو را می چه جنباند ار نه دیوانه‌ست؟ دوستان تو را زبهر طرب همه تن دل شده چو پیمانه‌ست دشمنان تو را زبهر گریز همه سر پای گشته چون شانه‌ست حاسد تو که شاه دونان بود مات گشته‌ست زآنکه بی‌خانه‌ست هرچه ممکن بُوَد ز فتح و ظفر ایزدت داد، وقتِ شکرانه‌ست خوشدلی از تو در همه تنهاست غمگن اندر جهان رهی تنهاست تا جهان است صدر عادل باد فیض جودش چو عدل شامل باد ای ز تو کام هر دلی حاصل کام هر دو جهانت حاصل باد آب چشم حسودت آتش‌رنگ هم ز تأثیر شعلهٔ دل باد بر امیدِ عطا کف آورده پیش تو بحر، نیز سایل باد چون کنم قصد عالم قدرت لامکانم نخست منزل باد خنجر قهر خصم‌پیرایت آب‌داده به زهر قاتل باد بکر فکرم ز نفخۀ خلقت همچو مریم به روح حامل باد چون زمینت مسخّر است فلک شاد باش ای ظفر هنیئاً لک

رفت آنکه روز ما ز ستم تیره رنگ بود واندوه را بنزد دل ما درنگ بود وان شد که گفتی از در و دیوار روزگار خورشید تیغ آخته با ما بجنگ بود وان عهد شد که چون گل رعنا بخون دل رخسار زرد ما ز درون لعل رنگ بود آخر بسان نای بشادی دمی بزد آندل که در کشاکش و ناش چو چنگ بود واخر چو گل دهان بشکر خنده بازکرد آنرا که همچو غنچه دل از غصّه تنگ بود چون سروپای کوب شد از لهو آن کسی کز عیش چون چنارش بادی بچنگ بود برخاستش چو لاله دل از خرّمی ز جای آن کش چو لاله دست ز غم زیر سنگ بود خورشید فضل باز ز برج شرف بتافت جمشید شرع خاتم اقبال باز یافت عالم دگر صفت شد و احوال دیگرست سلطان دین و شاه شریعت مظفّرست ماییم این رسیده ز گردون بکام دل؟ حقّا گرم ز خویشتن این حال باورست دوران عدل خواجه و خورشید تیغ زن این شوخ چشم بین که چگونه دلاورست نی نی که اهتمام فتراک خواجه شد زان چون سلاحیانش آهخته خنجرست منّت خدایرا که شهنشاه شرع را اسباب کامرانی و دولت میسّرست از روی دشمنان و لب دوستان او خاک جناب او همه پر لعل و پر زرست بر تخت زر نشسته نگین وار و از جهان خصم خمیده پشتش چون حلقه بر درست صد لشکر از عدو و ازو صرف همّتی یک شهر پر گناه و ازو عطف رحمتی اقبال باز روی درین بارگاه کرد برخود به بندگیش جهانرا گواه کرد دور زمانه را بدو منزل ز پس گذاشت عزم سبک عنانش چون عزم راه کرد آن کو برفته بود ز دست سپاه پار امسال جای خویش ز دست سیاه کرد فتنه چو کوچ سوی عدم کرد از وجود اوّل ز چار بالش او خوابگاه کرد منصوبه یی شگفت عدو باز چیده بود لیک از مرمّدی همه لعب تباه کرد دست سیاه، چیره بد و رخ بدو نهاد واوشد زخانه بیرون یعنی که شاه کرد حالی چو دولتش ید بیضا نمود باز شهمات گشته بود چو ناگه نگاه کرد بد دوزخی و گشت بهشتی ز ناگهان از یمن مقدم فرح انگیزش اصفحان ای همّت تو بر سر گردون نهاده پای وی صورت تو در دل معنی گرفته جای ای باد انتقام تو چون شام نورکش وی رای روشن تو چو صبح آفتاب رای شاگردی عبارت و خطّ تو کرده اند هم صبح آینه گر و هم شام مشکساری بسته میان بنده و پای حسود تست تا در زمانه کلک تو آمده گره گشای کی ره سوی دریچۀ صبح آورد به شب؟ خورشید اگر نه رآی تو باشدش رهنمای هم رشحه یی زلطف تو باشد چو بنگری این چشمۀ حیات که گشتست جانفرای شکرانه را تو نیز کنون با جهانیان آن رکن که با تو کرد زلطف و کرم خدای فضل خدای بر تو چه باشد فزون ازین؟ کت رفتن آنچنان بود وآمدن چنین رایت بهر مهم که اشارت بدان کند رور سپهر از بن دندان چنان کند گردد چراغ خور بدم صبح کشته زود گر برخلاف تو نظری در جهان کند از دشمنیّ و دوستیت گیرد اعتبار ادبار و بخت چو کسی امتحان کند زودش سزای خویش نهند اندر آستین هر ناسزا که قصد بدین آستان کند از باری سر کنند سبکبار گردنش هر سر سبک که بر تو همی سرگران کند دیدیم چند بار و نیامد همی نکو فرجام آنکه قصد بدین خاندان کند چون آسمانیست همه کار تو ، عدو چکند؟ مگر که رخنه یی در آسمان کند کردارهای خصم تو اندر قفای اوست تا در کنار او نهد آنچ آن سزای اوست یوسف ز حبس آمد و یعقوب از سفر گشتند شادمانه بدیدار یکدگر آفاق شرع رونق و زیبی دگر گرفت تا برزد آفتاب لقایش ز کوه سر اندر ترقّی است چو نام پدر از آن شد کوه سرفراز بطفلیش پی سپر بر تیغ کوه جای اگر کرد طرفه نیست آری عجب نباشد گوهر بتیغ بر تا بنده وار جای وی از سفت خود کند بر بسته بود کوه خود از ابتدا کمر بحرست مولد وی و کانست منشأش هرگز که دید گوهر از این نامدارتر هر گوهری که زاید ازین پس ز صلب کوه رخساره لعل دارد از شرم این گهر در مهد همچو عیسی معجره نمای شد در طور همچو موسی رتبت فزای شد خود باش تا چگونه شود کار و بار او معراج بود باری مبدای کار او رکنیّ خالص آمد پاکیزه از عیوب بر سنگ کوه چون که فلک زد عیار او گردنکش است و ثابت و سر سبز کوه از آنک روزی دو بود خواجۀ ما در کنار او پر کرده بود دامن کوه از زر و گوهر صرّاف آفتاب زبهر نثار او زان با تجلّی رخ او کوه پای داشت کآموختست رسم ثبات از وقار او میخواست تا که حصر معالی کند عدوش و انرا ندید هیچ ره الّا حصار او گر پای او بسنگ درآمد کنون فلک درپایش اوفتاد پی اعتذار او گرچه ز فرقتش بچکیدست خون زسنگ مقصود عالمی بد کآمد برون ز سنگ ما خدمت تورا که بجانش خریده ام بهر سعادت دو جهانی گزیده ایم بر تو برای خدمت منّت نمی نهیم ما خود برای خدمت تو آفریده ایم انصاف درگه تو بهانه ست ورنه ما از خدمتت بذورۀ کیوان رسیده ایم با لطف خود بگوی که ما را بحل کند در دیده گر زخیل تو گردی کشیده ایم ما را مران چو فتنه که آخر چو عافیت ما نیز در رکاب تو لختی دویده ایم بیرون ز آه سینه و از آتش جگر بسیار سرد و گرم زمانه چشیده ایم شاید که جان و دل بفدا در میان نهیم کآخر ترا بکام دل خود بدیده ایم صاحبقرآنی تو فلک را مبرهن است سلطان نشانی تو در آفاق روشن است تا دولت است، دولت تو مستدام باد چنانکه کام تست ، جهانت بکام باد ور آفتاب جز بهوای تو دلم زند این ترک نیم روز چو زنگیّ شام باد خصم نهانت از همه انقای مغربست پایش چو مرغ زیرک در قید دام باد تا هست خیط ابیض و آسود نظام دهر اسباب سروریّ ترا انتظام باد هر یمن و هر سعادت کز حضرت تو زاد جمله نثار مقدم خواجه نظام باد چون منزل درشت بآسان بدل شدست برخاطر تو یاد ز : انّ الکرام ، باد هرچند معانست رهی را زحضرتت بر درگه تو سال و مه این ازدحام باد بی آفتاب دولت تو اصفهان مباد روزی که سایۀ تو نباشد جهان مباد

ای برده آتش رخ تو آب کارگل بر باده داده عارض تو روزگار گل با چهرۀ تو زحمت باغ است گل ، از آن برچین نهاد زخار همه رهگذر گل خونین شدست سربسر اندام نازکش از بس که می نهد رخ خوب تو خار گل یکدم بوصل تو دهن از خنده پر خنده پر نکرد تا خون دل نکردی اندر کنار گل گر گل بشد ، چه شد؟ همه سرسبزی تو باد ما را بس است عارض تو یادگار گل گر گرفته ام که گل ز رخ تست شرمسار منّت خدایرا که نیم شرمسار گل عکس رخت رفو کند او را بیک زمان گرچه بریختست زهم پود و تار گل گل چون رخ تو باشد لیکن بشرط آن کز غالیه خطی بدمد برعذار گل جایی که تیر غمزه ات از جان سپر کند پیکان غنچه پر از نهیبش بیفکند تا خط فستقّی ترا دید پر شکر پسته زبان بطعنه نهادست در شکر پیرامون دهان تو چون خط فرو گرفت گفتم: گرفت طوطی در زیر پر شکر تا بنده باشد از بن دندان لب ترا از خاک بر نرسته ببندد کمر شکر با ما تو در خصومت و بی آگهیّ تو می ریزد از دهان تو بر ماگهر شکر باد دهان اگر بمثل در جهان دمی گردد نباتهای زمین سر بسر شکر در چشم من دهان ترا ذوق دیگرست اری خوشی فزود ز بادام تر شکر از چهرۀ وجه بوسه بهای تو کرده ام دانم همه کسی بفروشد به زر شکر تا شد شکسته پسته ات از شکّر سخن آمد بسی شکست از آن پسته شکر سر بر خطت شکرچه چه عجب گروهمی نهد خط طرفه ترکه بر شکرست سر همی نهد ای از رخ و دهان تو رسوا گل و شکر روی و لیست روی لبت یا گل یا شکر روی و لب تو مایۀ سودای ما چراست؟ گر زآنکه هست داروی سودا گل و شکر با آب و آتش آنچه گل و شکّرت کنند هیچ آب و آتش آن نکند با گل و شکر درّاعه حشیشی و پیراهن قصب بدریده پیش روی پیش روی تو عمداً گل با رنگ روی و طعم لبت اوفتاده اند اندر زبان بلبل و ببغا گل و شکر تنگست همچو غنچه و ظرف شکر دلم زیرا که فرق نیست ز تو تاگل و شکر اشکم همه گلاب و جلا بست زآنکه کرد در چشم من خیال تو پیدا گل و شکر از عدل خواجه دان تو که در دیده و دلم به آب و آتشند بیک جا گل و شکر سلطان شرع صاعد کز همّت بلند آورد رای او سر خورشید را ببند برداشت دست جود تو اسم سؤال زر بنهاد جود دست تو رسم زوال زر از دست بخشش تو زراندر جوال شد رفت آنکه رفت هرکسی اندر جوال زر کان و ترازو اند در ایّام وجود تو بر دل نهاده سنگ زشوق وصل زر آواره شد زبیم سخایت زر آنچنانک رُسته‌ست در دو دیدهٔ نرگس خیال زر در چشم غنچه زر ز پی آن گداختند کو با وجود عدل تو میزد مثال زر در دین بخشش تو بتویّ کلک تو بر خلق خون لعل مباحست و مال زر تیغ زبان کشید نیارد زبأس تو رویین تن ترازو در روی زال زر از بس که می زنندش خوارست و شهر گرد بخشود نیست با کف راد تو حال زر سنگست در قفایش هرجا که میرود زان در به در بسان شگ زرد میدود گر نه زدست را تو آمد بجان گهر چندین چراست در سخن تو نهان گهر؟ تا بوکه بر تو بندد خود را ریسمان برآویخته ست سال و مه از ریسمان گهر هرکس که گشت حلقه بگوش تو چون نگین بر تخت زر نشید از آن پس چنان گهر تیغ برهنه را که نبد آب بر جگر هست از سخاوت تو کنون برمیان گهر ابر اربیاد دست تو بر بوستان چکد یابند غنچه را چو صدف در دهان گهر شمشیر آهنین رو نشکفت بعدازین گر ناورد زشرم لبت بر زبان گهر دینار آفتاب نخست از جهان بنقد بستاند ابرزفت و دهد بعد از آن گهر او چون تو کی بود که ز دست زبان تو بگرفت تا بچشم حسودت جهان گهر؟ ای ز آستان قدر تو در یوزۀ فلک زیر نگین حکم تو پیروزۀ فلک از بس که ریخت آن کف میمون زر و گهر درهم شدند از کف اکنون زر و گهر روز و شب از ستاره و خورشید میکشید از بخششت زمانه بگردون زر و گهر در آتش و در آب خلاص و امان خویش جویند از آن دو دست همایون زر و گهر گویی شدست کورۀ زر گر عدوت از آنک هست اندرونش آتش و بیرون زر و گوهر رخساره پخچ گشته و سوراخ در شکم از طعن و ضرب ، خصم تو همچون زر و گهر برگ درخت و قطرۀ باران شگفت نیست کز دولتت شوند همیدون زر و گهر بر باد داد خشک و بحر و کان گفت کز بحر و کان همی دهد افزون زر و گهر ای بس که زرد و سرخ برآیند ازین سپس از شرم این قصیدۀ موزون زر و گهر درحلقۀ عبید تو گوهر چو جای یافت شاید که سر زصحبت دریا و کان بتافت تا ممکن است ، صدر جهان سرفراز باد خورشید را بسایۀ جاهش نیاز باد ایّام را مهابت تو فتنه سوز شد آفاق را عنایت تو کار ساز باد قهرت گشاده پنجه بسان چنار و خصم چون کاخ بهر سیلی گردن فراز باد ای لفظ شکّرین تو چون پنبه مغزدار چون پسته ات دهان بشکر خنده باز باد هندوی یک سوارۀ کلکت چو برنشست برخیل خانۀ قدرش ترک تاز باد خصمت چو لاله ز آتش دل سوخته جگر وز آب چشم خود چو شکر در گداز باد عمر دراز به ز همه چیز در جهان دانی چو بی تکلّف عمرت دراز باد این موسم مبارک و مانند این هزار در خرّمی بسر بر و در خوشدلی گذار

تا زلف مشکبار به رخ برفکنده‌ای سوزی ز رشک در دل مجمر فکنده‌ای در گردنم فکن، که کمندیست عنبرین آن گیسوی دراز که در برفکنده‌ای چون غنچه تا قبای نکویی ببسته‌ای صد باره لاله را کله از سر فکنده‌ای چندین هزار دل که ز عشّاق برده‌ای در زلف بسته‌ای و گره برفکنده‌ای گر دل دهد ترا دل من باز ده یکی وانگار کز هزار یکی درفکنده‌ای در آرزوی آنکه لبی بر لبت نهند خون در دل پیاله و ساغر فکنده‌ای ما همچو غنچه‌ایم که دل در تو بسته‌ایم تو نرگسی نظر همه بر زر فکنده‌ای بر ما درازدستی زلف تو از قضاست این تنگ باری لب لعل تو از کجاست؟ کارم چو زلف یار پریشان و در همست پشتم به سان ابروی دلدارم بر خمست غم شربتی ز خون دلم نوش کرد و گفت: این شادی کسی که در این دور خرّمست تنها دل منست گرفتار غم چنین یا خود درین زمانه دل شادمان کمست؟ زینسان که می‌دهد دل من داد هر غمی انصاف، ملک دعالم عشقش مسلّم است دانی خیال روی تو در چشم من چه گفت؟ یا رب! کجاست این که شب و روز شبنمست خواهی چو روز روشن احوال در دمن؟ از تیره شب بپرس ، که او نیز محرمست ای کاشکی میان منستی و دلبرم پیوندی چنین که میان من و غمست با آنکه دل به حلقهٔ زلف تو اندرست پیوسته از وصال تو چون حلقه بر درست طفلی و مرد عشق تو گردون پیر نیست جانی و هیچکس را از جان گزیر نیست خونم به یک کرشمهٔ ابرو بریختی آنی که با کمان تو حاجت به تیر نیست حسنت خطی نوشت علی الوجه کز خوشی اقرار می‌دهند که بِهْ زو دبیر نیست این باد فتنه‌جوی چه خواهد ز زلف تو؟ اندر جهان نه تودۀ مشک و عبیر نیست تا می‌رود سخن ز قد تو حدیث سرو هرچند راستست ولی دل‌پذیر نیست در خشکسالی عشق تو از فتح باب اشک چون آستین و دامن من آبگیر نیست مژگانت جای در دل هرکس چگونه یافت گر عکس نوک خامۀ صدر کبیر نیست؟ مسعود صاعد آنکه فلک زیر دست اوست تیر فلک کمینه یک انداز شست اوست لفظ تو رشک نظم ثریّا همی‌شود قدر تو تاج گنبد خضرا همی‌شود با رای تو چه سود کند صبح را جز آنک جان می‌کند به هرزه و رسوا همی‌شود شوریّ آب دریا دانی که از چه خاست؟ از اشک دشمنت که به دریا همی‌شود کلک سخن سرای تو بس طرفه صورتیست مرغی که جان ندارد و گویا همی‌شود تا دست دُرفشان تو دیدش خرد، چه گفت؟ همتا نگر که چون بر همتا همی‌شود سودای دختران ضمیر تو می‌پزد راز دلش ز اشک هویدا همی‌شود هنگام سرزنش به زبان صریر گفت: بس سر که خیره در سر سودا همی‌شود این تیره خاکدان به مکان تو گلشنست چشم ستارگان بوجود تو روشنست قهرت به کار خصم چو دندان فرو برد تا پشت گاو و ماهیش آسان فرو برد باد فنا برآر چو آتش ز جانشان حلمت چو خاک تا کی از ایشان فرو برد؟ فصّاد دهر دست حسود تو زان ببست کش نشتر اجل به رگ جان فرو برد زور آزمای عزم تو از قوّت گشاد پیکان غنچه در دل سندان فرو برد با نور رای تو ید بیضای موسوی حالی ز شرم سر به گریبان فرو برد گر معجزست آنکه عصای پیمبری یک دشت چوب و رشته چو ثعبان فرو برد از نیزه و کمند که چون مارو اژدهاست کلک تو هر زمان دو سه چندان فرو برد زانگه که هست دست شریعت نشیمنت تو دست او گرفته و او نیز دامنت ای اهل فضل را به قدوم تو انتعاش بر آستان تو من و اقبال خواجه تاش تیغ بلارک ار چه ز گوهر توانگرست همواره هم ز پهلوی کلکت کند تراش از دست بندگان تو هر لحظه می‌چکد در حلق دشمنان تو آبی جگرخراش تا در قفای حکم تو چون سایه نیستاد در دست آفتاب ندادند دور باش گر کلک را زبان ببری جان آنش هست زیرا که می‌کند همه اسرار غیب فاش هر ناتوانیی که ترا بود در سفر اکنون همه سلامت و خیرست در قفاش شد دور از آفتاب هلال ضعیف گشت زیبا و تندرست و قوی حال و نورپاش خورشید را ز هیبت تو دل ز جا برفت وانک دلیل، زردی رخسار و ارتعاش مقهور گشت دشمن و منصور گشت دوست وین مطلعست کار ترا خود هنوز باش شهباز دولت تو که پرواز می‌کند خود صبر کن که چشم کنون باز می‌کند ای دیده گوشمال ز جود تو مال‌ها پاینده باد دولت تو دیر سال‌ها ننگاشته به خامهٔ اندیشه تا ابد نقّاش ذهن مثل تو اندر خیال‌ها بر چرخ مشتری که سعادت ازو برند گیرد همی ز طالع مسعود فال‌ها آنی که عاجزست ز نقض عزایمت گردون که مولعست به تبدیل حال‌ها تا ز آسمان شرع بتابد چو تو هلال خم‌ها در آورند به پشت هلال‌ها تا اقتضای مثل تو صاحب قرآن کند اجرام را بسی که بود اتّصال‌ها تا سایه دار گردد ازین گونه دوحه‌ای از بیخ برکشتد فراوان نهال‌ها در صدر کامرانی دست تو پیش باد یارب ز هر چه هست ترا عمر بیش باد

زهی با چهره ات گلبار گلزار رخت گلگونۀ رخسار گلزار شکسته تاب زلفت پای سنبل نهاده دست حسنت خار گلزار مگر در گلستان بگذشته یی دوش که می خندد در و دیوار گلزار چو عهدت سست بدزین پیش و اکنون چو خشمت تیز شد بازار گلزار صبا کو با تن بیمار هر دم بجان کوشید در تیمار گلزار چو بوی زلف و رنگ عارضت دید بیک ره سست شد در کار گلزار خراب آباد بد، گر لطف خواجه نگشتی چون صبا معمار گلزار نگار سرو قد دیدی بآیین نگه کن قدّ آن سرو نگارین قبای لطف بر بالای سروست ولی بی تو که را پروای سروست؟ اگر در چشم آیی جای آن هست که اندر جویباران جای سروست ببالای تو ماند راستی را دلم را زین سبب سودای سروست چو سرو آزاد کرد قامت تست چرا گویم قدت همتای سروست؟ مگر شادی قدّت خورد نرگس که مست افتاده اندر پای سروست همه پشت زمین روی شکوفه ست همه زیر فلک بالای سروست چو رای خواجه میلش زی بلند یست از ان طبعم چنین جویای سروست چنار از جان هوا خواه بهارست ز بس کش دست نعمت بر چناراست ز زلفت بس که می ریزد بنفشه ز گلبرگت همی خیزد بنفشه جهان شد چون دهانت تنگ بروی که در لعل تو آویزد بنفشه غذای نرگس بیمارت اینست که با شکّر بر آمیزد بنفشه چه جادوییست چشم ناتوانت؟ که از آتش برانگیزد بنفشه ز رویت سر چرا برتافت زلفت؟ مگر کز لاله پرهیزد بنفشه فرو می پیچد از دست خطت پای که از گلزار بگریزد بنفشه سر زلف چو نوک کلک خواجه ست که بر کافور می ریزد بنفشه بآتش غنچه زان پیکان در آکند که نیلوفر سپر بر آب افکند دهد مردم لب خندان غنچه نشانی از دل ویران غنچه درآمد تازه روی و قرطه بگشاد زهی! صد آفرین بر جان غنچه هم اکنون باد نوروزی بیک دم همه پیدا کنم پنهان غنچه مگر لاله دهان زان بازکردست که گیرد در دهان پستان غنچه بدین ده دانۀ گاورس کافکند صبا اندرین انبان غنچه بخون دل فراهم کرد صد برگ که بلبل می رسد مهمان غنچه چو سوفار از نسیم لطف خواجه لبالب خنده شد پیکان غنچه صبا چون من ز عشق روی دلدار گهی دیوانه باشد گاه بیمار زهی نقش رخت بر گلشن گل گرفته سنبلت پیرامن گل ز رعنایی ترا عاری نباشد که تر نیکوتر آید دامن گل بناز و لابۀ ما هر دو ماند خروش بلبل و خندیدن گل مگر با خار سرتیزاندر آویخت؟ کزینسان پاره شد پیراهن گل خط سبزت توان برخواندن از دور بشبگیر از چراغ روشن گل زرشک روی تو وز آه سردم بیفسردست خون اندر تن گل ز شرم تست یا از خشم خواجه که آتش بردمید از خرمن گل همه یا رنگ رز یا بو فروشند که زیر سر و تنها باده نوشند خوشا بوقت سحر آواز بلبل خوشا بر شاخ گل پرواز بلبل چمن بس با نوا جاییست کآنجا همه برگ گلست و ساز بلبل نمیشاید تحمّل کردن انصاف بدلتنگیّ غنچه ناز بلبل نوای چنگ و بانگ عاشقانست بهر شام و سحر دمساز بلبل صبا برسوسن و گل جامه بدرید از آن شد آشکارا راز بلبل خوشست این گنبد گل خاصه وقتی که پیچد اندرو آواز بلبل رسیل بلبلم در مدح خواجه تو طوطی دیده یی انباز بلبل؟ جهان در بزم نوروزی نشسته ست بیاد خواجه جام لاله در دست گرافتد عکس رایش در شکوفه بتابد همچنان اختر شکوفه و گر درسایۀ دستش کند جای چو گل زرّین شود یکسر شکوفه همی زاید چو رای روشن او بطفلی پیر از مادر شکوفه درخت خشک از وجودش خورد آب کند درحال سیم و زر شکوفه ز جود دست او روزی چونرگس ز زر بر سر نهاد افسر شکوفه صبا از خاک پایش شمّه یی داشت دروم زان ریختش بر سر شکوفه درم بخشید و سر سبزی بدل یافت چو دست صدر دین پرور شکوفه همایون رکن دین ، مسعود ساعد که دین را زو ممهّد شد قواعد زعدلش گر کند دستور نرگس نیاید در چمن مخمور نرگس نهد گردن بخاک پایش ارچه بتاج زر بود مغرور نرگس بجای مردم چشمش کند کار اگر بیند رخش از دور نرگس خراب ار بود وقتی اندرین دور شدست از سیم و زر معمور نرگس خیال رایش ار در خواب بیند شود با دیدۀ پر نور نرگش عجب نبود گر از بهر دواتش سیه گردد چو چشم حور نرگس نیارد کرد در ایّام عدلش نظر در غنچۀ مستور نرگس زهی تاریخ دولت روزگارت مبارک باد فصل نوبهارت ببستان تا دهان بگشود سوسن بمدحت صد زبان فرسود سوسن زبهر دور باش بندگانت سنان آبگون بنمود سوسن چو کاغذ صفحۀ رخسار خود را برای خطّ تو بزدود سوسن چمن هرّای زرّش ساخت از گل که همچون گوش خنگت بود سوسن برآمد خنجر چون آب در دست چو نام دشمنت بشنود سوسن کشید از خاک پاییت سرمه نرگس کف راد ترا بستود سوسن دو چشمش گشت زراندود نرگس زبانش گشت سیم آلود سوسن هزارآوای بستان شریعت پناه خلق ، سلطان شریعت زبأست خون شود در سنگ لاله زشرم خلقت آرد رنگ لاله زبون شد آتش از سهم تو زینست که گیرد هردمش در چنگ لاله بیمن عدل تو عالم چنان شد که ساغر میزند برسنگ لاله نسیم لطف تو هرجا که بگذشت دمد فرسنگ در فرسنگ لاله اگرچه ز آتش سودا چو خصمت دلی دارد چو دود آهنگ لاله بسعی خاطر روشنگر تو کنون بزداید از دل زنگ لاله بمشک ومی بشست اوّل دهان پس سوی مدحت تو کرد آهنگ لاله صبا از شرم لطفت ناتوان شد جهان پیر از فرّت جوان شد چو گشت از روی تو دلشاد نوروز در گنج طرب بگشاد نوروز یکایک هرچه نقد خوشدلی بود بطبع بندگانت داد نوروز مثال بندگیّ خود ادا کرد بدست سوسن آزاد نوروز برو بد خاک درگاه تو هر روز بجعد سنبل و شمشاد نوروز جهان زانصاف مینازد که آموخت ز تو آیین عدل و داد نوروز همی تا خرمن گل را بصحرا دهد هر صبحدم بر باد نوروز حسودت را زدم هر دم خزانست ترا هر روز از نو باد نوروز قوام الدّین چو بختت همنشین باد چنین خودهست و تا بادا چنین باد سر افرازی که جاویدش بقا باد کفش سر چشمۀ فیض سخا باد بدان تا نگسلد از گردش چرخ زجانش رشتۀ جانت دو تا باد چو پشت او قوی از بازوی تست چو فرمان تو کام او روا باد تو سعد اکبری او ماه انور قرآن هر دو با هم سالها باد بداندیش شما از هر مرادی چو خوبی از وفا دایم جدا باد شما بایکدیگر چون نور و خورشید جهان در سایۀ عدل شما باد نفسهای دهان صبح صادق همه آمین این ورد دعا باد طناب عمرتان اندر سلامت بهم پیوسته بادا تا قیامت

چون مشک زلف بر گل رخسار بشکند پشت بهارو رونق گلزار بشکند بر آتش ستم جگرم زان کباب کرد تا آرزوی نرگس بیمار بشکند گفتم دلم شکسته شد از غم بطنز گفت آلت شگفت نیست که در کار بشکند دانی چراست تنگی دلها بعهد او؟ کاندک نگاه دارد و بسیار بشکند سنگین دلی بتا و دل بنده نازکست از سنگ آبگینه بناچار بشکند زلف هزار قلب شکستت و این عجب کز جنبش نسیمی صد بار بشکند ماریست زلف تو که همه بر جگر زند دستش درست کو سر آن مار بشکند هر سال رنگ عارض و بوی کلاله ات بیچاره غنچه را دل و بازار بشکند گرد دهان تنگ تو آن زلف عنبرین چون صد هزار حلقۀ مشکست و یک نگین ای زلف تو شکسته و عهد تو نادرست عزم تو بر شکستن پیمان ما درست باد صبا ز زلف تو بویی بباغ برد یک غنچه را نماند بتن بر قبا درست دیوانه کرد نرگس مست تو عقل را بیمار را نگر که چهار کرد با درست بر شاهدّی روی تو خطّت گواه بس با آنکه هست دعوی تو بی گوا درست بیماری و تکسّر آن زلف و غمزه چیست؟ زین سان که هست حسن رخت را هوا درست خسته دلم ز بس که در آغشته شد بخون پیدا نمیشود که شکستست یا درست چرخ سیاه کار کند هر سپیده دم بر زلف پر شکنج تو درس جفا درست اندیشۀ وصال تو از ما نبود راست ناید خود از شکسته دل اندیشه ها درست تیری که غمزۀ تو ز ترکش بر آورد پیکانش ز آب شعلۀ آتش بر آورد گل چون ز عکس چهرۀ تو یاد می کند عالم ز بوی ورنگ خود آباد می کند گفتند غنچه را بدهان تو نسبت است عمریست تا بدین دل خود شاد می کند سنگین دل تو هست ز پولاد و نرگست پیکان تیر غمزه ز پولاد می کند بشخوده اند چهره و ببریده طرّه ها از جورها که بر گل و شمشاد می کند نامد خلاف راستی از عهد قامتت پس سرو را ز بهر چه آزاد می کند کردند جلوه پیش رخت نیکوان باغ بلبل ازین شناعت و فریاد می کند سوسن زبان عذر برون آورید و گفت ما را چه جرم؟ این سبکی باد می کند دوران عدل خواجۀ بیدار دولتست خفتست غمزۀ تو که بیداد می کند بازوی دین و بازوی ملّت ازوقویست ترکیب ذات او ز کمالات معنویست جودش چو در مصالح گیتی نظر فکند پیکار بینوایان بر سیم و زر فکند سر تیزیی بکرد در ایّام او قلم او را چو تیغ مغز شکافی بسر فکند زان در درش چو حلقه فتادست سروری کاسباب آن چو سلسله در یکدگر فکند آنک جبین گل ز لقایش عرق چکان وینک درست زر ز سخایش سپر فکند بر کار نیشکر گره از بهر آن فتاد کو پیش نکته هاش گره بر شکر فکند در چشم و گوش عاشق و معشوق جای یافت خود را گهر بمعرض لفظش چو در فکند در خدمت و قار تو استادگی نمود زانگه که کوهسار گره بر کمر فکند آبش نمی دهند در ایّام عدل تو زان تیغ تشنه وار زبان را بدر فکند ای رسم تو مرّوت و کار تو اجتهاد وی ملک را عضاده و اسلام را عماد کلک تو سر به بلعجبیها بر آورد هر چه آورد از آن دگر خوشتر آورد پی بر بساط روم نهد نقش چین کند سر در شب سیاه نهد اختر آورد باشد میان ببسته بقصد سپاه بخل زان هر دم از سیاهی خط لشکر آورد هر معنی رمیده که کس نقش آن ندید تا بنگری سرش بخم چنبر آورد زاینده ایست بر سرپا با خروش و بانگ وانگه چه طرفه آنکه همه دختر آورد جایی که او حدیث ز لوح ازل کند ای بس که رو سیاهی بر دفتر آورد وین هم ز جادوییست وگر نه کسی ندید ریش آوری که خطّ چنانش خوش در آورد گر آمدست بر سر انگشت فرّخت دریا عجب مدار که نی بر سر آورد شخص هنر چو تربیت خویشتن کند نقش نگین جان عضدالدّین حسن کند اوّل ترا خرد زر و گیتی بسند کرد پس نام تو خلاصۀ آل خجند کرد از هیبت تو زهرۀ شمشیر آب شد از بیم آنکه آتش فتنه بلند کرد زودش بسان استره سر در شکم نهد در عهد تو هر آنکه بمویی گزند کرد تا زد صریر خامۀ تو خنده بر سنان بس طنزها که پرچم از آن ریش خند کرد غمخوارگیّ اهل هنر میکند کفت و انصاف در شمار نیاید که چند کرد نه بخشش تو حلق گهر در قنب کشد نه همّت تو اطلس را تخته بند کرد از بهر اقتناص مرادات تو جهان از پیسه ریسمان زمانه کمند کرد هر شام چرخ بر لب بام جلال تو بر آتش شفق ز ستاره سپند کرد اهل هنر بتربیتت زنده گشته اند احرار روزگار ترا بنده گشته اند صیّت چو نور بهمه جا رسیده باد در سایۀ تو جان جهان آرمیده باد طفل امل که شیر مروّت غذای اوست بر دامن صنایع تو پروریده باد خاک سم سمند ترا تکیه گاه ناز زین هر دو گرد بالش مشکین دیده باد هر زر که آن بچشم ترازو در آمدست آن زر ز چشم او کرمت بر کشیده باد آبی که روضه های امل تازه زو شود از چشمه سارفیض بنانت دویده باد بادی که غنچۀ دل ازو منفتح شود از دامن شمایل خلقت دمیده باد گر لاله را نه لطف تو گلگونه بر کند از ارتشاف صاعقه خونش کفیده باد تا بر دهان صبح گذر می کند نفس عزم تو پیش باد و بقای تو باز پس

جانا به سحر چشم جهانی ببسته‌ای زین حلقه‌های زلف که بر هم شکسته‌ای آخر چه فتنه‌ای؟ که ز عشق تو در جهان برخاست رستخیز و تو فارغ نشسته‌ای حقّا که در مشهّرۀ لعل فستقی شیرین‌تر و لطیف‌تر از مغز پسته‌ای بشکسته‌ای به سنگ جفاها دل مرا پس رفته‌ای به طنز و سر زلف بسته‌ای در حقّۀ عقیق تو یابند مرهمش آنرا که دل به ناوک مژگان بخسته‌ای ای صبر ناپدید، تو بس تنگ عرصه‌ای وی اشک بی‌قرار، تو بس سرگشته‌ای وی یار سنگ دل که مرا طعنه می‌زنی باری ترا که نیست غم عشق، رسته‌ای زین سان که در همست و پر از بند چون زره بر کار خویش و زلف تو چون افکنم گره؟ هر شام کآفتاب ز گردون فرو شود جانم ز غم بفکر دگرگون فرو شود آه از برم چو عیسی سر بر فلک نهد اشک از رخم بخاک چو قارون فرو شود خونش بدل فرو شود از غصّه های من اندیشه چون بدین دل پر خون فرو شود سر برنیاورید مگر از چشمسار چشم هر دل که او بدان رخ گلگون فرو شود هر صبحدم که جیب لب از آه بردرم خون شفق بدامن گردون فرو شود شد نا پدید خون دلم در میان اشک چون چند قطره‌ای که به جیحون فرو شود بی تو هلال وار تن زرد لاغرم هر کش بدید گفت هم اکنون فروشود چون حلقه های زلف تو سردرسر آورد اندیشه ها ز خاطر من سر بر آورد ای زلف هندوی تو چو ترکان دلستان جان از برای غارت دل بسته بر میان یک شب نداشت پاس دلم زلف هندوت با آنکه هندوان همه باشند پاسبان بردیده می نشانم چون لعبتان چشم هر هندوی که دارد از نام تو نشان رسمیست هندوان که در آتش کنند جای زان جای زلف تست مرا در دل و روان زلف تو دل همی ببرد از میان چشم نبود شگفت دزدی چابک ز هندوان با ترک تاز طرّۀ هندوی تو مرا همواره همچو بنگه لوریست خان و مان اقبال هندوی تو و دولت غلام تست تا هست سوی تو نظر خواجۀ جهان صدر زمانه صاحب عادل نظام دین کش بوسه داد حلقۀ افلاک بر نگین ای سروری که مثل تو در روزگار نیست بارایت آفتاب جهانرا بکار نیست بیشی از آفتاب بقدر و شکوه و جاه جودو کرم مگیر که آن در شمار نیست تا هست ابر جود تو بارنده بر جهان از نیستی بدامن کس بر غبار نیست گر در شکم که مثل تو بودست یا نبود دانم همی یقین که درین روزگار نیست در عهد تو میان بوفا استوار کرد گرچه فلک بعهد چنان استوار نیست از سایۀ تو هر که جدا شد چو آفتاب یک ذرّه بر زمینش جای قرار نیست روزی دوگر حسود ترا کارکی برفت آن از نوادرست بدان اعتبار نیست از بس که مسرفست بدادن سخای تو خواهنده را ملال گرفت از عطای تو لطف تو در شمایل جان آن اثر کند کاندر مزاج غنچه نسیم سحر کند بیرون از آن که کام دل آرزو دهد جود تو در زمانه چه کار دگر کند؟ بر سر کند حسود تو خاک از جفای بخت هر روز کآفتاب سر از خاک برکند از نوک خامۀ تو چکیدست بر زمین آن مایه‌ای که خاک از آن نیشکر کند اقبال را نشیمن اصلی جناب تست جود تو بایدش که بهر جا گذر کند آنرا بآب روی نگیرند در شمار کز آب چشم خصم تو رخساره تر کند هر کس که او زبان بثنای تو برگشاد شاید که همچو شمع زبان تاج سر کند گرچه کنند بخشش پیوست بحر و کان هرگز کجا رسند در آن دست بحر و کان ای صاحب زمانه و دستور روزگار بادا همیشه خصم تو مقهور روزگار پروانۀ ضمیر تو حاصل کند نخست پس شمع آفتاب دهد نور روزگار جان از برای خدمت تو بست بر میان وین قدر خود چه باشد مقدور روزگار گردون نوشته بود در القاب خاص تو مشکور از آفرینش و مشهور روزگار بر تارک عروس بقایت کند نثار عطّار چرخ عنبر و کافور روزگار پیوسته تاب مهر تو در جان آفتاب بنوشته دست عمر تو منشور روزگار کوته شود ز دامن اعمار دست مرگ چرخ ارکند ز لطف تو دستور روزگار این رسم جود کز دل و دست تو دیده ایم حقّا اگر ز حاتم طایی شنیده ایم ای سایه ات خجسته تر از سایۀ همای بر مطرحت ملوک بحرمت نهاده پای تشریف بود و تربیتی بس بجای خویش گر رنجه گشت شاه سوی این بلند جای معلوم شد که سوی نکوییست رای شاه چون کرد رای آنک خرامد بدین سرای شاه ستارگان را جوزاست برج اوج زیرا که هست خانۀ دستور نیک رای لایق بحسب حال تو بیتی شنیده ام از گفتۀ عمادی بس نغز و دلگشای تشریف طغرلیست وگرنه بگفتمی مصحف ز بند زر نشود مرتبت فزای برخوان نعمتت چو ملو کند میهمان گنجم هر اینه بطفیلی من گدای کس در جهان نگفت و نگوید چنین سخن ور گفته اند پس تو مرا تربیت مکن دولت قرین حضرت صدر زمانه باد اقبال را مقام بر این آستانه باد هر تیر دیده دوز که از شست چرخ جست انرا ز طاق ابروی خصمت نشانه باد مرغی که کرد بیضۀ زرّین آفتاب بر گوشۀ سرای تواش آشیانه باد از بارگاه غیب بدرگاه حشمتت امداد کامرانی و نصرت روانه باد ارکان ملک داده بحکم تو چشم و گوش وز تو اشارتی بسر تازیانه باد تا گرد قطب باشد دوران فرقدان دوران آن دو گانه بر این یگانه باد وان کو نخواست قدر ترا برتر از فلک کارش چو کار خادم زیر از میانه باد داد مرادهای تو گیتی بداده باد دست و دل و در تو بشادی گشاده باد

کو خروش و شغب و ناله، چراخاموشید؟ خواجه راحال برین حال و شما باهوشید عصمت آواره شد و امن چو راحت بگریخت عافیت رخت برون برد و شماخاموشید گربدانید حقیقت که چه کار افتادست همچنین زنده همانا که بخود برجوشید تا ازین وقعه خود بر سر ما چه نوشتست وقت را نوحه کنید و بگرستن کوشید باسیه روزی ما سخت سپید آید هم گر درین سوک چو شب جامه پلاسین پوشید کژشماریست شما را اگراین اندیشه ست که پس از خواجه یکی شربت شادی نوشید نه مرا از خود و نه نیز شما را شرمست که زمن مرثیت صدر جهان بنیوشید ناله و ناله که دلها نه چنان پر دردست گریه و گریه که ین حادثه را درخوردست اوّل از منصب و از دست سیادت گویم یا ز علم و ورع و زهد و عبادت گویم مردی و مردمی و فضل و فضایل شمرم سخن مدرسه و درس و افادت گویم نیک نامیّ همه عمر دهم شرح نخست یا همین خاتمت کار و شهادت گویم روز نوحه ست مرا خلق بخندید که من در چنین تعزیتی شعر بعادت گویم داد یک معنی او داده نباشم خدای گردرین معنی صد سال زیادت گویم تو که خصمی، بخدا بر تو، بیا هم تو بگوی تا نگویی که همی من بجلادت گویم چو کلید در خلد ابد آمد چه عجب گرمن این چو بچه راسهم سعادت گویم این همۀ گریه ی خونین که برین رخسارست اثر خندۀ خونین یکی سوفارست خلق را از خود و از عمر ملالی عجبست این چه سالست دگرباره که سالی عجبست صدر عالم را با خاک برابر کردند وز فلک سنگ نمی بارد، حالی عجبست صبر را در دل اگر عرصۀ میدان تنگست اشک را باری بر چهره مجالی عجبست شیر را گور فروبرد، شکاری معظم بحر را خاک فروخورد، نکالی عجبست من و غم زین پس، و چون من همه کس، چون دانیم که دل خوش پی ازین حال، محالی عجبست گرخیالست کسی را که بنوعی ز هنر پس از این شاد بود اینت خیالی عجبست آفتابی را باتیر قرآن بوده و پس زان قرآن زاده کسوفی و زوالی عجبست زه زهی بر دم تیری چو نهادند ببین که چنان مزغ دلی پر دلیی کرد چنین مردم شهر همه جمع شده بر درگاه ختم بنشسته و شد روزبغایت بیگاه صدر بی رونق و دلها همه اندر وسواس خواجه را ماناف کزخواب نکردند آگاه نی که او صبح بگه خیز وواینخواب دراز رسم او نیست ندانم که چه شد واویلاه نیست بر ذوق وی این خواب دراز، ایراکو شب ما زنده ببیداری کردی کوتاه این چه زخم است که مار از سپاه آمد و خیل که مه دنیا و مه اسباب و مه دخیل و مه سپاه این همه طنطنه و قاعده ی خواجۀ ما خود همین بود و برین آمد انّا لله حشمت خواجه واورنک و شکوهش همه رفت خانۀ تیره بماندست و درودست سیاه رسم تحویل نباید که چنین فرمایند بعد عمری سوی خانه به ازین بازآیند صدر اسلام کجایی تو و دیدارت کو؟ اندرین حادثه خود چو نی و غمخوارت کو ؟ دشمن و دوست ترا می نگرند از هر سو قهر دشمن شکن و لطف کم آزارت کو؟ چه فتادت که چنین زود برفتی از جای؟ آنهمه حلم گران سنگ چو هر بارت کو؟ تا که این مشغلۀ شهر همه بنشانند هیبت سایه یی از گوشۀ دستارت کو؟ فتنه بیدار شد از خواب دراز آهنگت آه و واویلا ! آن دولت بیدارت کو؟ ای چو لاله رخت از خون جگر آلوده آن همه رونق و آب گل رخسارت کو؟ دم بدم زیر لب اندر ز سر لطف و کرم با من آن نکتۀ شیرین شکرت بارت کو؟ سنگ و سندان چه بود با دل ما بی خبران تو بخاک اندر و ما بر زبر آن گذران در جهان تو کرا خو سر منبر باشد؟ یا کرا خاطر علم و دل دفتر باشد؟ تاج منبر چو ازاین ماتم در خاک افتاد خاک زیبد که کنون سر بر منبر باشد مسند شرع سیه پوشد و لایق اینست قلم فتوی خون گرید و در خور باشد ظالمان را ز فرودستان مانع که بود؟ بی کسان را پس از امروز که یاور باشد؟ زایر وسایل اکنون ز که در یوزه کنند؟ چون حوالت گه روزیشان این در باشد طفل و بیوه دو سه روزست که سرگردانند اه ترسم که ازین نیز فزونتر باشد پاکدامن ز جهان رفتی و تا دامن محشر دامن کوه ز خون دل ما تر باشد خود کرا زهره و یار است که آرد بزبان کانچنان خواجه برین شکل برون شد ز جهان؟ خواجه بایستی تا مدح خود از من شنود نه که من مرثیتش گویم و دشمن شنود همچو من سوخته خرمن دگری می باید تا که احوال من سوخته خرمن شنود هر که از گوش خرد پنبه ی غفلت بکشد ای بسا بند که بی زحمت گفتن شنود ای بنگذاشته مانند خود اندر عالم وین مسلم کند ار مرد و گر زن شنود مرغ و ماهی پس از این واقعه در حسرت تو هرکجا گوش کند ناله و شیون شنود اندرین ماتم جانسوز تو کو مستمعی؟ تا ز دیوار و در آواز گرستن شنود من کنون مویه گرم گو بر من گرد آیند هرکه خواهد که غم و درد دل من شنود کس شنیدست بدین سهمگنی تقدیری؟ عالمی فضل و هنرمندی و حاصل تیری ای که در خاک لحد خفته یی ، از ما بدرود گرچه بسیار برآشفته یی از ما بدرود ای که از رفتن ناگاه بجاروب بلا خوشدلی از دل ما رفته یی، از ما بدرود ای گران قیمت درّ بستم بشکسته که بالماس جفا سفته یی، از ما بدرود ای گل تازه که در خلد ز خار پیکان پیش از موسم بشکفته یی، از ما بدرود گرچه بر حقّی ازین جرم که از مادیدی که رخ زیبا بنهفته یی از ما بدرود دانم آندم که بگفتار نبد پروایت در نهان با همگان گفته یی از ما بدرود آه دیدار که با روز قیامت افتاد خواب خوش بادت تا خفته یی از ما بدرود او سفر کرد و ز تقویست بره توشۀ او جاودان باد بقای دو جگر گوشۀ او خاصه این صدر که از کلّ جهان مقصودست بحقیقت چو سلیمان خلف داودست هر که دارد خلفی مثل نظام الاسلام در دو گیتیش همه عاقبتی محمودست آنکه جز عمر کامیدست که صد چندانست هر چه معنیّ پدر بود در او موجودست از بزرگیّ و شمایل چو بدو درنگری بتوان گفت که هم صاعد و هم مسعودست شاخ بشکست ولیکن ثمرت باقی باد گل بپژمرد ولیکن عرقض مقصودست اوّل و آخرشان یک زدگر خوبترست دوحۀ صاعدیان هم بمثال عودست تا که این گلبن اقبال شود بار آور اعتماد همگان بر کرم معبودست سدّ اسلام شکسته شد و ما بیخبریم رکن دین جای تهی کرده و ما می نگریم سرورا! صدرا! ناگاه چه افتاد ترا که ملال آمد ازین بنده و آزاد ترا تنگ بودت ز جهان خیمه بفردوس زدی یا فلک داد ز نادانی بر باد ترا سرو آزاد بدی در چمن شرع رسول خشک آن دست که بر کند به بیداد ترا ای همه یاد تو از خسته دلان، بس که کنند خاص و عام وزن و مرد از دل و جان یاد ترا از تو شادی بدل خلق رسیدست بسی دانم ایزد کند از رحمت خود شاد ترا نیکوی کردی بسیار و یقینم که رسد آن همه نیکویی امروز بفریاد ترا اندرین دم بهران چیز که داری حاجت از خداوند تعالی همه آن باد ترا ای خدا! دار درین ساحت دهر فانی صدر دین را ببزرگان دگر ارزانی

دل بر احوال روزگار منه رنج بر خود باختیار منه گل مقصود نشکفد زین خار خویشتن را تو خیره خار منه دشمن تست نفس امّا ره آرزوهاش در کنار منه صورتش چیست؟ همچو مار دراز دست خود در دهان مار منه در مقامی که سیل خیز فناست جز بناهای استوار منه رهگذار بلاست دنیی دون دل بر او از پی قرار منه قیمتی گوهریست گوهر دل هرزه بر راه و رهگذار منه خوشدلی را گذر برینجا نیست چشم بر راه انتظار منه طبع خود روزگار می گوید عمل ما بهانه می جوید در دلت هیچ جای پنی نیست زان چو تو خویشتن پسندی نیست چون اثر در دل تو می نکند گریه، بیرون ریشخندی نیست گر جهان در شود بآتش و آب فارغی، چون ترا گزندی نیست یک وجب نیست بر فلک که در او رخنه از آه مستمندی نیست گرم روتر ز باد پای نفس راه آجال را نوندی نیست حرص کم کن که عقل و دانش را بتر از حرص چشم بندی نیست مرگ را از برای گردن عمر بهتر از روز و شب کمندی نیست کی پذیرد ز گفتۀ ما پند هر که را زین وفات پندی نیست؟ کاه در خرمن قمر بنماند همه بر تارک جهان افشاند دیدۀ انتباه بگشایید قفل در بند آه بگشایید چشم و لب راز گریه وافعان گه ببندید و گاه بگشایید موکب خواجه در رسید از راه صف ببندید و راه بگشایید و گر امروز بار خواهد داد تتق از پیشگاه بگشایید بسر انگشت عطلت از رمحش آن نشان سیاه بگشایید در خانه نخست در بندید پس در خانقاه بگشایید بر نخواهد نشست دیگر بار تنگ زینش بگاه بگشایید چون ازین در گذر نخواهد کرد خواه بندید و خواه بگشایید ای دل ما پر آتش از شدنت بتر از رفتنست آمدنت جزع مختصر نباید کرد هیچ کار دگر نباید کرد مایۀ اشک در چنین ماتم کم ز خون جگر نباید کرد خاک گورش که خشک چون لب ماست جز ز خو نا به تر نباید کرد زینچه با ماهمی کند دنیا خود سوی او نظر نباید کرد زین پس بر جوانی و دولت اعتمادی مگر نباید کرد با غریمی چنین که در پی ماست سر ز خانه بدر نباید کرد چون همی زیر خاک باید خفت سقف خانه بزر نباید کرد بسفر رفت وین سخن نشیند که سفر در صفر نباید کرد سال عمر تو چون منازل ماه که بپای قمر بود کوتاه هر کجا بنگریم از چپ و راست وحشت و ظلمت و عنا و بلاست شد ز دود دلم هوا تاریک یا مرا چشم عقل نابیناست همه باز آمدند خیل وحشم وآنکه سرخیل بود ناپیداست او ز راهی دگر برفت مگر بی خبر ز انتظار مولاناست باز پرسید از خواص خدم تا ز پیشت خواجه یا ز قفاست نا توانست یا بخواب درست؟ چه سبب پایش از رکاب جداست؟ اینکه ما کرده ایمش استقبال قالب خواجه بود، خواجه کجاست؟ روی کار این چنین که می بینم جای واحسرتا و واویلاست دست گستاخئی دراز کنیم سر تابوت خواجه باز کنیم تا چگونه ست رنگ رخسارش یا چه رنگست لعل دربارش تا جگرخوار یا شکر خوارند در قفس طوطیان گفتارش تا کجا برد پستۀ تنگش آن شکر خندۀ بخروارش یا بغربیل مرگ بیخته اند خاک ادبار بر دورخسارش آه کز گرد راه و رنج سفر نه بر آب خودست دیدارش نه خوشابست درّ دندانش نه درستست چشم بیمارش تند باد اجل پریشان کرد زلف مشکین و چین دستارش تیز برخاست آتش از جانش زود بنشست باد و بازارش دوری از ما، اگر چه نزدیکی همچو آتش درون تاریکی دیدی آن دولت و جوانی او وان همه لطف و خوش زبانی او سر بسودا کشد اگر دل من کند اندیشه در معانی او نامش از آسمان بلندترست رفت زیر زمین نشانی او جان شیرین بضاعتش دادم درد دل بود ارمغانی او ملک الموت نیک سنگ دلست که نبخشود بر جوانی او مگرش قصد کرد تا نکند لطفش ابطال جانستانی او جان خود همچو صبح در لب داشت دلم از بهر مژدگانی او همه در عمر رکن دین افزود هر چه کم شد ز زندگانی او خود نبینی که کوتهی شبست که درازی روز را سببست حاصل دور روزگار اینست همه را انتهای کار اینست چند پوییم هرزه از چپ و راست چون سرانجام رهگذار اینست چند از این گونه گون شمار غلط چون فذلک زهر شمار اینست ای زجام حیات مست و غرور مستی عمر را خمار اینست غم کاری مخور که بار دلست چون سرانجام کار و بار اینست ای همه روزگار در غم و رنج فضل رنجست و روزگار اینست تودۀ خاک در برابر ماست زان چنان خواجه، یادگار اینست گرچه این حال صعب واقعه ییست چه توان؟ حکم کردگار اینست خاک ری خود غریب دشمن بود ورنه او را چه وقت رفتن بود سخت جاییست جای اسمعیل کو شکوه و لقای اسمعیل ای دریغا که تخته بند فناست صورت دلگشای اسمعیل خود همیشه بلای جان بودست عید اضحی برای اسمعیل گر قبول اوفتد کنیم همه جان فدای بقای اسمعیل ای ز دست تو زاده فیض سخا همچو زمزم ز پای اسمعیل زان جهانت بدست بوس آمد شاد باش ای وفای اسمعیل گر نوای تو بود تا بکنون تویی اکنون نوای اسمعیل بدعا آیم و درین موسم مستجابست دعا اسمعیل جاودان باد در سرای وجود جان مسعود و صاعد و محمود عمرت از آرزو زیادت باد کرمت طبع و خیر عادت باد چون تو القاء درس شرع کنی منصب مشتری اعادت باد تیر سر تیز گرنه مادح تست دست فرسودۀ بلادت باد عقل کل را چو من درین حضرت زده زانسوی استفادت باد گرچه این ملک آدمی را نیست همه آن باد، کت ارادت باد دست گیر برادت در حشر حسرت غربت و شهادت باد انچه با اهل فضل و دانش هست نظرت سوی من زیادت باد بیشتر زانکه ناگهت گویند که فلانی را سعادت باد ای جهان آفرین، بقدرت کن آن جوانرا غریق رحمت کن

خیزید تا غریو بعیّوق بر کشیم فریاد دردناک ز سوز جگر کشیم از دیده آب گرم فشانیم همچو شمع وز سینه باد سرد چو وقت سحر کشیم این اشک گرم رو را سر در جهان نهیم وین آه سرد دم را سر بر قمر کشیم نه کم ز بر بطیم بسازیم چنگ خویش هر رگ که آن ننالد از تن بدر کشیم از آسمان قلادۀ بلّور بگسلیم وز آفتاب، قرطۀ زربفت بر کشیم لختی ادیم خاک بدست هوا دهیم تا زان نقاب سازد و در روی خور کشیم از بهر قصد چرخ بدامن کشیم سنگ چون کوه چند بیهده تیغ و کمر کشیم؟ چشم ستاره گر بکرشمه نظر کند میلی ز سوز آه دلش در بصر کشیم صبح ار دهان بخنده گشاید ازین سپس حلقش به تیغ تیز چو خورشید در کشیم تن را چو ریسمان بگدازیم از عنا پس هم ز اشک چشم خودش در گهر کشیم غوغا کنیم بر در زندان کالبد باشد که یوسف دل ازو بر زبر کشیم هر روز کمترست عیار وفای او چندانکه ما جفای جهان بیشتر کشیم طوفان محنت آمد و عالم فرو گرفت شاید که رخت خویش بجایی دگر کشیم درمان ز دست رفته، چرا خون دل خوریم؟ پایان کار دیده، چرا دردسر کشیم؟ خیزید تا بتربت صدر جهان رویم خاکش بجای سرمه درین چشم تر کشیم از غم حشر کنیم وزانده مدد بریم وز روزگار کینۀ قصد عمر کشیم ایام را ز درد دل ما خجالتست حاجت بشرح نیست که ما را چه حالتست تا دیده بود واقعه زین صعبتر ندید دل کین خبر شنید کسش با خبر ندید این نیز هم بدیدی و در تو اثر نکرد ای شوخ دیده کس چو تو خیره دگر ندید سودای خوشدلی مبر از کاسۀ سپهر کز خوان او نواله کسی بی جگر ندید؟ شیرین که یافت کام دل از لذّت جهان؟ کو تنگ و تیر حادثه چون نیشکر ندید زین صعبتر چه حادثه باشد؟ که خواجه را یک هفته شد که دیدۀ ما یک نظر ندید دل داد مرگ را که ازو جان همی ستد لطف شمایلش بحقیقت مگر ندید اسباب کامرانی خود دید هر چه خواست عمر دراز کز همه بایسته تر ندید قعر بحار معنی او فکر در نیافت کنه جمال صورت او چشم سر ندید بسیار تخم فضل و فضایل بکشت لیک سیل فنا درآمد و زان کشته بر ندید غبنیست در شنکجۀ تابوت تخته بند سروی که کس بلطفش شمشاد تر ندید حیفست با تپانچۀ خشت لحد گلی کاسیب لطمه جز ز نسیم سحر ندید از همّت بلند بفردوس رای کرد چون کار این جهان را جز مختصر ندید چرخ هزار دیده فرو بیخت خاک او چندانکه جست جز همه فضل و هنر ندید از منصب آن بیافت که هیچ آدمی نیافت وز دولت آن بدید که هرگز بشر ندید دردا و حسرتا که چو کارش بکام شد چون چشم باز کرد از آن هیچ اثر ندید گردن بحکم هیچ کس ارچه نداده بود از انقیاد حکم اهلی گزر ندید آوخ که چون بدید بتحقیق روی کار آورد پشت او بزمین چرخ کینه دار دیدی چه کرد خوجه که ناگهان برفت؟ آتش بخلق در زد و از دودمان برفت یک شهر آستینش گرفته که، امشبی نگرفت لابه در وی و دامن کشان برفت مهمان نشسته، خانه بیاراسته، چه شد؟ کز ناگه آن چنان بتن ناتوان برفت بر نقره خنگ چرخ سواری همی نمود و او کرد سرکشیّ و ز دستش عنان برفت انصاف خود عبارت از و بد همه جهان این درد دل ببین که جهان از جهان برفت اکنون چه حاصل از قفص تنگ روزگار کان طوطی شکرسخن خوش زبان برفت از خاک خوابگاهش باد سخن نشست وز آتش فراق وی آب روان برفت باد صبا چو یافت ز بیماریش خبر زورش ز دست و پای و قرارش ز جان برفت کام دوات از غم او خشک و تلخ گشت مغز قلم ز حسرتش از استخوان برفت گر خون گریست خامۀ فتوی بحق گریست کز دستش آن عبارت و خطّ و بیان برفت پهلو بجای خویش تهی کرد مسندش از صفّه یی که جواجۀ دنیا از آن برفت گردون ز غصّه دست بدندان بسی گزید لیکن چه سود داشت، چو تیر از کمان برفت روزی سه چار ماتم او داشت هر کسی آن سوز کمترک شد و آن اندهان برفت آزاد و بنده با سر شغل و عمل شدند بیچاره صدر دین، که بقهر از میان برفت از شیر بچّه بیشۀ دولت تهی مباد اکنون که زور با زوی شیر ژیان برفت خود روشنست این که دهد جای با شهاب چون آفتاب از سراین خاکدان برفت گر او بزرگ بد خلف او نه کوچکیست نور شهاب و ظلّ عمر دیو را یکیست زین عمر سست پای چو پیمان روزگار وین حادثات سخت چو زندان روزگار اندیشه میکنم، نه همانا توان ربود گوی مراد در خم چوگان روزگار یک رنگی از نهاد زمانه طمع مدار چون نیست جز دو رنگی درشان روزگار دست فنا چو دامن آخر زمان گرفت در پای خود درید گریبان روزگار بسیار بی وفا را دیدم بعهد خویش لیکن یکی ندیدم برسان روزگار اندر جوال عشوۀ دنیا مشو از آنک زین لعبها بسیست در انبان روزگار لب تا لب جهان بطلب تا کدام جان خائیده دل نگشت بدندان روزگار دیدی که هم ز پای درآورد دست چرخ مردی که مرد بود بمیدان روزگار گرچه ز درد دل جگرم خون همی شود از مرگ این بیگانۀ دوران روزگار خرسند گشته ایم که آخر قویدلست این شافعیّ وقت بنعمان روزگار ای ذات تو خلاصۀ این هر دو خاندان کامروز هست زبدۀ ارکان روزگار پاینده باد یا که یقینم که بعد ازین چون تو گهر نخیزد از کان روزگار خالی ز سایۀ تو مباد این دو خاندان کامروز جاه تست نگهبان روزگار معنیّ روزگار شمایید و جز شما حشویست بر جریدۀ نسیان روزگار خود را نگاهدار ز آسیب چشم زخم زنهار خواجه، جان تو و جان روزگار تو در پناه عافیت و در پناه تو این خواجگان عصر و بزرگان روزگار

بر هیچ آدمی اجل ابقا نمی کند سلطان مرگ هیچ محابا نمی کند عامست حکم میراجل بر جهانیان این حکم بر من و تو بتنها نمی کند غارت گر حوادث در خانۀ وجود کاین دور اقتضای چنینها نمی کند یک چشم زخم نیست که این حقّۀ نگون از خود هزار شعبده پیدا نمی کند اقبالهای ناگه و ادبار در قفا بس غافلست آنکه تماشا نمی کند ما را جز انقیاد چه رویست چون قضا تدبیر ما بمشورت ما نمی کند هر لحظه فتنه یی که نماند بدان دگر آرند پیش ما ز پس پردۀ قدر طوفان فتنه آمد ازین ابر فتنه بار یارب چه فتنه هاست که گشتست آشکار مادر غرور دولت و ناگه ز گوشه یی دست زمانه زیر و زبر کرده کار و بار جز غدر نیست قاعدۀ روزگار و خلق یکسر گرفته اند همه رنگ روزگار آن سر همی برند که سوگندشان بدوست و آنرا همی کشند که شان داد زینهار نه شرم خلق هیچ و نه ترس گرفت حق نه شرع را مهابت و نه علم را وقار با یکدگر بوقت خطاب و عتابشان الّا زبان تیغ نباشد سحن گزار وز دور اگر پیام فرستند سوی هم پیغامشان بود همه پیکان آبدار ایّام حکم خویش چو در دست فتنه کرد سدّ سکندری را یأجوج رخنه کرد هر کو کند تصّور رنج و بلای خویش باشد بجای خود که نباشد بجای خویش هر کام دل که چرخ کسی را دهد بطبع عاقل نخواندش بجز از خونبهای خویش دانا درین مقام گرش دسترس بود اندر شود بکوی عدم هم بپای خویش بگذاشتند دین خدا را و هر کسی دینی برأی خویش نهاد از برای خویش از حرص گرسنه شده تشنه بخون هم همچون کسی که سیر بود از بقای خویش دشوار اعتماد توان کرد بر کسی چون این رود معامله با مقتدای خویش هر کو چو روزگار ره غدر می رود از روزگار هم بستاند سزای خویش آوخ که کار فضل و هنر با سری فتاد خورشید دین ز اوج فلک در ثری فتاد یاران و دوستان همه در غم نشسته اند دلخستگان بوعدۀ مرهم نشسته اند مشتی سیه گلیم چو اختر به تیره شب در انتظار نیّر اعظم نشسته اند برخاست عالم کرم و لطف از میان و اکنون بسوک او همه عالم نشسته اند در تنگنای خانۀ دلها بماتمش اندوه و رنج و محنت با هم نشسته اند دم درکشید صبح جهان گیر و در غمش هر جا که بنگری دو سه همدم نشسته اند بر خشک ماند کشتی امّید و اهل فضل در خاک از آب دیده چو شبنم نشسته اند گفتی که فضل و دانش و معنی کجا شدند؟ جود و کرم نماند و بماتم نشسته اند هر دم که می زند ز سر درد می زند صبح از برای آن نفس سرد می زند شطرنج حادثات چو با دست خون فتاد در دست فلج تعبیه بنگر که چون فتاد نور بصر زسّر قدر در حجاب شد بی التفاتیی بحریف زبون فتاد دست اجل قوی شد و لعبی غریب کرد در ضرب شاه ماتی از وی برون فتاد دردا و حسرتا که بدست سپاه مرگ چون دست جود رایت دانش نگون فتاد پژمرده گشت لالۀ نعمان ز باد مرگ وز تخت بختیاری در خاک و خون فتاد بنیاد فضل گشت بیکبارگی خراب کی سقف پایدار بود چون ستون فتاد؟ تدبیر در تصّرف تقدیر عاجزست کاری بزرگ بود ولیکن کنون فتاد سیلاب مرگ شهر معانی خراب کرد بیداد چرخ بحر معانی سراب کرد پیوند خوشدلی ز زمانه بریده شد بر جان و مال پردۀ عصمت دریده شد حالی که در ضمیر قرین قیامتست نگرفت دیده عبرت و آن نیز دیده شد شب خفته، روز می نگرد دیده بی رخش پس اشک بر حقست که در خون دیده شد شد کلک سر برهنه غریوان و ابروار حنّانه وار قامت منبر خمیده شد آوخ که زیر سنگ جفای فلک بماند دستی که از برای عطا آفریده شد دردا که دست بی خردان خوارمایه کرد شخصی که بر کنار کرم پروریده شد بر سر همی زنیم چو دریا کف اسف کزکان جود لعل بدخشان چکیده شد گر آدمی ز خاک شود سیر در دمی پس چونکه سیر می نشود خاک ز آدمی نو باوۀ درخت شریعت بجای باد نور جمالش از دل ما غم زدای باد شهباز ملّتست و کنون چشم باز کرد فرّش خجسته سایه، چو پرّ همای باد بر شاخسار منبر طوطیّ خوش نواست جانها فدای طوطی شکّر نمای باد در تنگنای وحشت این صعب واقعه دلهای بسته را سخن دلگشای باد دلخستگان ضربت قهر زمانه را دیدار خواجه مرهم و راحت فزای باد صبری و رحمتی که پر و بال غم کند بر ساکنان پردۀ عصمت سرای باد خرد و بزرگ را که بجایند و غایبند تا نفخ صور حافظ و ناصر خدای باد مسعود بر درخت سعادت بدان جهان محمود باد عاقبت کار همگنان