The Book of Counsel for Kings (Sections 1-75)

Iraqi style
English

The Book of Counsel for Kings (Sections 1-75)

In the name of God, the Most Merciful, the Most Compassionate. Praise be to God, sufficient for all creatures, the One. Praise be to God for His blessings, and I ask for more of His generosity. I bear witness that there is no god but Him, described by His eternity, and that Muhammad is His servant and messenger, who folded up the heavens with His power. Now, after praising the Lord of the world and remembering the best of Adam's children (peace be upon him), let us begin counseling those who hold power. One dear friend asked for a short treatise on this theme, close to understanding and free of pretension. I wrote back to him: know that for the kings of the world, the counsel of the Lord of the worlds is enough, for He says: 'When you judge among people, judge with justice,' and 'God commands justice and kindness.' As far as I am able, I will explain a few words on the meaning of justice and kindness, and success comes from God. 1. Kings who are compassionate toward the poor are the true guardians of their own realm, for justice, kindness, and fairness bring the people security and prosperity; the kingdom flourishes, the treasuries fill, worldly bounty is gained and the reward of the next world attained. But if oppression is chosen, the opposite follows. The tyrant died and left behind an ugly custom; the just man died and left a good name as his legacy. 2. It is a king's way to beg at God's door by night and rule by day. Sultan Mahmud of Ghazna, when night fell, would put on a dervish's cloak and say: O Lord, the kingdom is Yours and I am Your servant; You gave it, and You grant power and victory. Umar ibn Abd al-Aziz, on waking, would give thanks and pray: O Lord, grant me the grace of justice; keep me from the people's harm and them from mine; grant me bread, but never let me earn it by wounding a heart or drawing the curse of the oppressed. 3. The holder of power must reflect on how kingdoms pass from people to people, so he sets no store by the world's five days of respite. A caliph asked Bahlul for counsel; he said: nothing goes from this world to the next but reward and punishment; now the choice is yours. 4. Let him honor the scholars of the faith and rule by their advice, so the state obeys the sacred law, not the law the state. 5. Let him count building mosques, lodges, bridges, cisterns, and roadside wells among the vital affairs of the kingdom. 6. Let him care for those devoted to God, for the aspiration of the pious protects the reign of kings; the wise say a kingdom endures through caring for the helpless. 7. A discerning king reflects on each person's worth and comforts each accordingly, providing for the deserving without the humiliation of asking, for the noble in spirit only wish, and the wisher should find. If a man has a share of skill, let his skill speak for him, not the man himself. 8. Let him provide for old servants too weak to serve, for a dawn prayer is better than service at the court. 9. Let him not erase the good works of former kings, so his own may likewise endure. 10. A king's companions should be wise, pleasant, chaste, nobly born, of good name and conduct, worldly and experienced. 11. Fit to be a minister is one who cares more for the king's faith than his wealth, and forbids injustice to the people. 12. Let him always aid the frail elderly, widows, orphans, the needy, and strangers, for whoever lends no hand is unfit to lead. 13. Kings are fathers to orphans, and must care for them better than their own fathers would. A guardian once returned a child's gold to a ruler, saying: take it from the child if you dare, and answer to him on Judgment Day. The ruler wept, sent the gold back, and provided for the child until he came of age. 14. Let him give little support to the corrupt, for a companion of the bad shares in sin. 15. Let him keep his hand open, except when income falls short, for both miserliness and extravagance are blameworthy: take a middle path. 16. Good-heartedness has its place, but not so much that people grow bold; enduring the wrongs of the unjust is not generosity but weak judgment. 17. Generosity is praiseworthy, but not until resources weaken; guarding wealth is prudent, but not until the army suffers want. 18. Anger serves a king, but not to the point of repulsion; wit is permissible, but not to the point of seeming foolish. 19. Piety is fitting, but not until life turns bitter; joy is necessary, but not until worship and the people's needs are drowned. 20. Let him keep the times of prayer, and speak fittingly before scholars and the righteous. 21. Let him study the histories of earlier kings, to follow their good conduct and to see the turns of fortune, so he is not made vain by rank and beauty. 22. Let him not make musicians, gamblers, entertainers, poets, and tricksters his constant companions, for they blacken the heart, except now and then to dispel weariness. Shibli entered a king's court and found him at chess with his minister. He said: well done; you were seated to uphold what is right, and here you play games? 23. Ruling is a mighty task; one must stay alert and always in his heart converse with God, so that from his hand, tongue, pen, and step comes only good. 24. Let him not entrust great tasks to the untried, for that brings regret. 25. Let him not make the suspect and impious his intimates, for their nature rubs off on him. 26. Let him accept no charge of treachery unless sure of the witness, and punish no one until he has reached the truth. 27. Let him not spare thieves and murderers because of friends' intercession. 28. Thieves are of two kinds: those with bow and arrow in the country, and those with cheating scales in the market; both must be suppressed. 29. Nushirvan the Just was seen in a dream in a joyful place; asked how he reached it, he said: I showed no mercy to criminals and harmed no innocent. 30. Let him not act on every thought; first think, then consult, then when his judgment shows the right course, begin in God's name and trusting Him. 31. Let him expect counsel from the worldly-wise elder, and fighting from the ignorant youth. 32. Let him give justice to the wronged, for a ruler who does not put down thieves is robbing the caravan himself. 33. A king's pleasures become lawful only when he drives evil from the people, as a shepherd drives the wolf from the flock; if he can and will not, his wage is forbidden. Dhu al-Nun told a king of an oppressive governor. The king said he would punish him one day. Dhu al-Nun replied: yes, after he has stripped the people, you will take it back into your treasury; what good is that to the poor? Ashamed, the king stopped the harm at once. The wolf's head should be cut off at the very first, not after it has torn apart people like sheep. 34. Punishing the corrupt is praiseworthy only when the ruler himself abstains from vice. One king smashed drinkers' wine-jars, then that evening ordered wine made from his own garden's grapes; a wise man said: you who told others not to do wrong, do not do it yourself. 35. It ill befits a king to be angry without cause; even when rightly angered, let him not exceed the measure of retribution. 36. Take the path of kindness with friend and enemy, for it deepens love and lessens malice. 37. The treasury should always be full, and spending without cause forbidden, for enemies lie in ambush and calamities are on the way. 38. Let him never feel safe from treachery, lest the envious seize their chance. 39. He should know the names and lineage of all his attendants, so no enemy, spy, or assassin slips in. 40. He should set secret observers on each notable of the court, so no misconduct stays hidden. 41. Every few months let him have the prison investigated, freeing the innocent and pardoning small offenses. 42. With debtors, solvent or insolvent, let him be patient; if both parties are destitute and the treasury full, let the debt be paid, for the realm is truly guarded by the prayers of the poor. 43. Let him inquire after those struck by raids, shipwreck, and loss, for this is a great duty. 44. With a tenant whose income has fallen short, let him show leniency and grant a more profitable enterprise. 45. Let him treat the skilled well, so skill and refinement spread and the kingdom gains beauty. 46. A servant who has failed yet borne his punishment should be given work again, for restoring the fallen is no less a reward than freeing prisoners. 47. Let him employ those who have known hardship, for out of fear of poverty they strive with all their soul. 48. Let him treat soldiers well and win their hearts, for enemies are united in enmity, so friends must not be divided. 49. A soldier who flees the battle must be killed, for the king's bread is the price of his life. 50. Let him not give office to an abuser of the people, for they will not curse him alone. 51. Let an heir honor his father's friends and companions and not neglect them. 52. Kings hold power through the people; when they wound the people, they are enemies of their own realm. 53. Kings are the head, the people the body; it is a foolish head that tears its own body with its teeth. 54. What he wishes kept secret he should not tell even his intimates, for friends have their own friends, and so it goes. 55. Let him not tell friends everything, for friendship does not last forever. 56. Let him not turn away from the poor's needs, but speak kindly and listen willingly. 57. He must endure the burdens of those he commands and grant each one's need, for a harsh, sour-faced ruler is unfit to lead. The lord of command, judgment, and majesty is not worn down by the clamor of the crowd. A man brought a grievance to Hajjaj, who ignored him. Laughing, the man said: this one is prouder than God, for God spoke to Moses, yet you will not speak to His creatures. Hajjaj heard, and gave him justice. 58. The slanderer of an innocent should be handed to his accuser, so others take warning. 59. Let him rotate his clerks from office to office, so any wrongdoing does not stay hidden. 60. Let him repay gifts and offerings promptly with like in return, and not delay beyond measure. 61. Before strangers a king may sit in majesty, but among intimates an open, sociable face is better. 62. Let him partner in a task two people not fond of each other, so they do not collude in treachery. When wolves are content to harm one another, the sheep can rest at ease among them. 63. A wise king does not wound the people, so that when an outside enemy strikes, he is safe from the enemy within. 64. Let him order his frontier guards not to abuse foreigners, so the kingdom is safe on both sides. 65. When he banishes a servant for a hideous offense, let him not forget his old right of long service. 66. A hundred faults in a servant may be pardoned out of respect for his honored forefathers. 67. When one raised in his favor sheds blood and must die, let him not leave the man's family destitute. 68. Let him not withhold livelihood from the children of soldiers killed fighting the enemy. 69. Let him show gentleness to stranger and townsman, high and low, for it costs his rank nothing and makes him beloved. 70. When he wishes to pardon a fault, let him show a sign of favor; the great will plead for mercy, and upon repentance and a pledge of good conduct, let him pardon. 71. When he imprisons men of power, let him treat them with honor and provide the means of comfort, for fortune is two days, one for me and one for you. 72. A king's good judgment is not to lock horns with the strong nor oppress the weak, for wrestling the stronger is unwise, and twisting the weak's arm unchivalrous. 73. To wound the hearts of friends is to fulfill the wishes of enemies. 74. Outright injustice is to overlook the crimes of the privileged while beheading the common folk. 75. A just ruler is like a firm wall: the moment it starts to lean, know it is heading for ruin.
Explanation: This is Saadi's prose treatise on kingship, mixing prose counsel with the occasional verse couplet. The Quranic verses and the recurring shepherd-and-wolf image (the ruler as shepherd guarding the flock from predators) are central to its ethics of just rule.

Original · Persian

شمارهٔ ۲ - رسالهٔ نصیحة الملوک [۱-۷۵]

بسم الله الرحمن الرحیم الحمد لله الکافی حسب الخلایق وحده و الحمدلله علی نعمه و استزید من کرمه و اشهد ان‌لااله‌الا هو الموصوف بقدمه و اشهد ان محمداً عبده و رسوله الطاوی السموات بقدمه.
اما بعد از ثنای خداوند عالم و ذکر بهترین فرزند آدم صلی‌الله‌علیه‌وسلم در نصیحت ارباب مملکت شروع کنیم به حکم آنکه یکی از دوستان عزیز جزوی در این معنی تمنّا کرد به فهم نزدیک و از تکلّف دور. جوابش نبشتم که شرایف ساعات فرزند آدم دام بقائه به وظایف طاعات خداوند جل ثنائه آراسته باد، معلوم کند که ملوک جهان را نصیحت رب العالمین بسنده است که در کتاب مجید می‌فرماید: و اذا حکمتم بین الناس أن تحکموا بالعدل. و دیگر فرمود: ان الله یأمُرُ بالعدل و الاحسان. مجملی فرمود تعالی و تقدّس که مفصل آن در دفترها نشاید گفتن. اما به قدر طاقت کلمه‌ای چند بیان کنیم در معنی عدل و احسان و بالله التوفیق.
۱. پادشاهانی که مشفق درویشند، نگهبان ملک و دولت خویشند به حکم آنکه عدل و احسان و انصاف خداوندان مملکت موجب امن و استقامت رعیّت است و عمارت و زراعت بیش اتفاق افتد. پس نام نیکو و راحت و امن و ارزانی غلّه و دیگر متاع به اقصای عالم برود و بازرگانان و مسافران رغبت نمایند و قماش و غلّه و دیگر متاعها بیارند، و ملک و مملکت آبادان شود و خزاین معمور و لشکریان و حواشی فراخ دست، نعمت دنیا حاصل و به ثواب عقبی واصل، و اگر طریق ظلم رود بر خلاف این.
ظالم برفت و قاعدۀ زشت از او بماند عادل برفت و نام نکو یادگار کرد
۲. از سیرت پادشاهان یکی آن است که به شب بر در حق گدایی کنند و روز بر سر خلق پادشاهی. آورده اند که سلطان محمود سبکتکین رحمة الله علیه همین که شب درآمدی جامۀ شاهی به در کردی و خرقۀ درویشی درپوشیدی و به درگاه حق سر بر زمین نهادی و گفتی یا رب‌العزة ملکْ ملک توست و بنده بندۀ تو، به زور بازو و زخم تیغ من حاصل نیامده است، تو بخشیده ای و هم تو قوت و نصرت بخش که بخشاینده‌ای.
عمر عبدالعزیز رحمةالله‌علیه چون از خواب برخاستی بعد از فریضۀ حق شکر و سپاس نعمت و فضل رب‌العالمین بگفتی و امن و استقامت خلق از خدای درخواستی و گفتی یا رب عهدۀ کاری عظیم به دست این بندۀ ضعیف متعلق است. پیداست که از جهد و کفایت من چه خیزد، به آبروی مردان درگاهت و به صدق معامله راستان و پاکان که توفیق عدل و احسان و انصاف ده و از جور و عدوان بپرهیز، مرا از شرّ خلق و خلق را از شرّ من نگاه دار، روزی ده و روزی مکن که دلی از من بیازارد یا دعای مظلومی در حق من باشد.
۳. صاحب دولت و فرمان را واجب باشد در ملک و بقای خداوند تعالی همه وقتی تأمل کردن و از دور زمان براندیشیدن و در انتقال ملک از خلق به خلق نظر کردن تا به پنج روز مهلت دنیا دل ننهد و به جاه و مال عاریتی مغرور نگردد .یکی از خلفا، بهلول را گفت مرا نصیحت فرمای. گفتا از دنیا به آخرت چیزی نمی‌توان برد مگر ثواب و عقاب، اکنون مخیّری.
۴. علما و ائمه دین را عزّت دارد و حرمت، و زیردست همگنان نشاند و به استصواب رأی ایشان حکم راند تا سلطنت مطیع شریعت باشد نه شریعت مطیع سلطنت.
۵. عمارت مسجد و خانقاه و جسر و آب انبار و چاهها بر سر راه، از مهمّات امور مملکت داند.
۶. قومی که به طاعت حق مشغولند، همت به جانب ایشان مصروف سازد و توفیق خدمت ایشان فرصت شمارد و غنیمت داند که همت پارسایان مرملک و دولت پادشاهان را حمایت کند. حکما گفته اند مزید ملک و دوام دولت در رعایت بیچارگان و اعانت افتادگان است.
۷. پادشه صاحبنظر باید تا در استحقاق همگنان به تأمل نظر فرماید پس هر یکی را به قدر خویش دلداری‌ای کند، نه گوش بر قول متوقّعان، که خزینه تهی ماند و چشم طمع پر نشود، بلکه خداوندان عزّت نفس را خود همت بر این فرو نیاید که تعریف حال خود کنند یا شفیع انگیزند. پس نظر پادشاه را فایده آن است که مستوجب نواخت را بی‌ذلّ تعریف اسباب فراخ و معونت جمعیت مهیا دارد که بزرگ همت خواهد و خواهنده بیابد.
اگر هست مرد از هنر بهره ور هنر خود بگوید نه صاحب هنر
۸. به خدمتکاران قدیم را که قوّت خدمت نمانده است اسباب مهیا دارد و خدمت در نخواهد که دعای سحرگاه به از خدمت به درگاه.
۹. و آثار خیر پادشاهان قدیم را محو نگرداند تا آثار خیر او همچنان باقی بماند.
۱۰. جلیس خدمت پادشاهان کسانی سزاوار باشند عاقل، خوبروی، پاکدامن، بزرگ‌زاده، نیکنام، نیک سرانجام، جهاندیده، کارآزموده، تا هرچه از او در وجود آید پسندیده کند.
۱۱. وزارت پادشاهان را کسی شاید که شفقت بر دین پادشاه از آن بیشتر دارد که بر مال او، و حیف سلطان بر رعیّت روا ندارد.
۱۲ .پیران ضعیف و بیوه‌زنان و یتیمان و محتاجان و غریبان را همه وقت امداد می‌فرماید که گفته‌اند که هرکس که دستگیری نکند سروری را نشاید و نعمت بر او نپاید.
۱۳. پادشاهان پدر یتیمانند باید که بهتر از آن غمخوارگی کند مر یتیم را که پدرش، تا فرق باشد میان پدر درویش و پدر پادشاه .آورده‌اند که کیسه‌ای زر و طفلی از کسی بازماند. حاکم آن روزگار کس فرستاد پیش وصی و زر خواست .وصی زر در کنار طفل نهاد و پیش حاکم برد و گفت این زر از آن من نیست، از آن این طفل است اگر می‌گیری از وی بستان تا به قیامت بدو بازدهی. حاکم از این سخن به هم برآمد و بگریست و سر و چشم طفل را بوسه داد و گفت من به قیامت طاقت این مظلمه چگونه آورم؟ زر پیش وصی فرستاد و نان و جامه و اسباب طفل تا به وقت بلوغ مهیا فرمود.
۱۴. فاسق و فاجر را تقویت و دلداری کمتر کند که یار بدان شریک معصیت است و مستوجب عقوبت.
۱۵. دست عطا تا تواند گشاده دارد مگر آنگاه که دخل با خرج وفا نکند که بخل و اسراف هر دو مذموم است، واتبع بین ذلک سبیلا.
۱۶. نیکمردی به جای خود است نه چندان که بدان چیره گردند و دیده‌هاشان خیره. نه هر که خواهد که نامش به نیکمردی برآید بر حیف ناانصافانش صبر باید کرد، و این را خردمندان مروّت نخوانند بلکه سست رأیی.
۱۷. جوانمردی پسندیده است تا به حدی نه که دستگاه ضعیف شود و به سختی رسد و نعمتْ نگاه داشتن مصلحت است نه چندان که لشکر و حاشیه سختی بینند.
۱۸. خشم و صلابت پادشاهان به کار است نه چندان که از خوی بدش نفرت گیرند، بازی و ظرافت روا باشد نه چندان که به خقت عقلش منسوب کنند.
۱۹. زهد و عبادت شایسته است نه چندان که زندگانی بر خود و دیگران تلخ کند، عیش و طرب ناگزیر است نه چندان که وظایف طاعت و مصالح رعیّت در آن مستغرق شود.
۲۰. عزت و اوقات نماز را نگاه دارد و به هیچ از ملاهی و مناهی در آن وقت مشغول نشود، و در نظر علما و صلحا مناسب حال ایشان سخن گوید و حرکت کند.
۲۱. اخبار ملوک پیشین را بسیار مطالعه فرماید که از چند فایده خالی نباشد: یکی آنکه به سیرت خوب ایشان اقتدا کند. دوم آنکه در تقلب روزگار پیش از عهد ایشان تأمل کند تا به جاه و جمال و ملک و منصب فریفته و مغرور نشوند.
۲۲. مطرب و نرد و شطرنج و بازیگر و شاعر و افسانه گوی مشعبد و امثال این همه وقتی راه به خود ندهد که دل را سیاه کند مگر دفع ملال را هر مدتی نوبتی.
آورده اند که شبلی رحمةالله‌علیه به مجلس یکی از پادشاهان درآمد. ملک را دید با وزیر با شطرنج بازی مشغول. گفت احسنت. شما را از بهر راستی نشانده‌اند بازی می کنید؟
۲۳. عهدۀ ملک‌داری کاری عظیم است، بیدار و هشیار باید بود و به دل همه وقتی با خدای تبارک و تعالی در مناجات، تا بر دست و زبان و قلم و قدم وی آن رود که صلاح ملک و دین و رضای رب العالمین در آن باشد.
۲۴. تفویض کارهای بزرگ به مردم ناآزموده نکند که پشیمانی آرد.
۲۵. مردم متّهم ناپرهیزگار قرین و رفیق خود نگرداند که طبیعت ایشان در او اثر کند و اگر نکند از شنعت خالی نماند، و تأدیب دیگران که همان فعل دارد از وی درست نیاید.
۲۶. گواهی به خیانت کس نشنود مگر آنکه دیانت گوینده معلوم کند و تا به غور گناه نرسد عقوبت روا ندارد.
۲۷. قطع دزدان و قصاص خونیان به شفاعت دوستان در نگذارد.
۲۸. دزدان دو گروهند: چندی به تیر و کمان در صحراها، چندی به کیل و تراز و در بازارها. دفع همگان واجب داند.
۲۹. انوشیروان عادل را که به کفر منسوب بود به خواب دیدند در جایگاهی خوش و خرّم، پرسیدندش که این مقام به چه یافتی؟ گفت بر مجرمان شفقت نبردم و بی‌گناهان نیازردم.
۳۰. هرچه در مصالح مملکت در خاطرش آید به عمل در نیاورد. نخست اندیشه‌کند پس مشورت، پس چون غالب ظنّش صواب نماید ابتدا کند به نام خدای و توکّل بر وی. فاذا عزمت فتوکل علی الله.
۳۱. رأی و تدبیر از پیر جهاندیده توقع دارد و جنگ از جوان جاهل.
۳۲. داد ستمدیدگان بدهد تا ستمکاران خیره نگردند که گفته‌اند: سلطان که رفع دزدان نکند حقیقت خود کاروان می‌زند.
۳۳. کام و مراد پادشاهان حلال آن‌گاه باشد که دفع بدان از رعیّت بکند چنان که شبان دفع گرگ از گوسفندان، اگر نتواند که بکند و نکند مزد شبانی حرام می ستاند. فکیف چون می تواند و نکند.
ذوالنون مصری پادشاهی را گفت شنیده ام فلان عامل را که فرستاده‌ای به فلان ولایت بر رعیت درازدستی می‌کند و ظلم روا می دارد. گفت روزی سزای او بدهم. گفت بلی روزی سزای او بدهی که مال از رعیت تمام ستده باشد پس به زجر و مصادره از وی بازستانی و در خزینه نهی. درویش و رعیت را چه سود دارد؟ پادشاه خجل گشت و دفع مضرت عامل بفرمود در حال.
سر گرگ باید هم اول برید نه چون گوسفندان مردم درید
۳۴. مالش رندان و فاسقان وقتی پسندیده آید که به نفس خویش از فجور بپرهیزد. یکی از پادشاهان خمخانۀ خماران شکستن فرمود، و شبانگاه گفت ندیمان خود را انگور فلان باغ را در وجه عصیر نهادیم. صاحبدلی بشنید گفت ای که گفتی بد مکن خود مکن.
۳۵. لایق حال پادشاه نیست خشم به باطل گرفتن، و اگر چنان که به حق خشم گیرد پای از اندازۀ انتقام بیرون ننهد که پس آن گه جرم از طرف او باشد و دعوی از قِبَل خصم.
۳۶. با دوست و دشمن طریق احسان پیش گیر که دوستان را مهر و محبت بیفزاید و دشمنان را کین و عداوت کم شود.
۳۷. خزینه باید که همه وقتی موثر باشد و خرج بی‌وجه روا ندارد که دشمنان در کمینند و حوادث در راه.
۳۸. در همه حال از مکر و غدر ایمن ننشیند و اندیشه کند تا حاسدان فرصت غنیمت شمارند.
۳۹. سایر زیردستان خدم را باید که نام و نسبت بداند و به حق‌المعرفة بشناسد تا دشمن و جاسوس و فدایی را مجال مداخلت نماند.
۴۰. ارکان دولت و اعیان حضرت را باید که یکان یکان مشرف نهانی برگمارد تا نیک و بد هر یک معلوم کند و تخلیطی که رود پوشیده نماند.
۴۱. در هر دو سه ماه شحنۀ زندان را بفرماید به غوص احوال زندانیان کردن، تا بی‌گناهان را خلاص دهد و گناه کوچک را پس از چند روزی ببخشد و زندان قاضی را همچنین نظر فرماید.
۴۲. با غریم موسر و غارم معسر صبر کند و به قدر حال از وی به قسط بستاند و اگر از هر دو طرف مفلسانند و خزینۀ بیت المال معمور شاید که بفرماید ادا کردن. و اگر از خزینه مملکت بدهد روا باشد که ملک و دولت را به قیاس ظاهر، گنج و لشکر محافظت می کند و اما به حقیقت دعای مسکینان.
۴۳. کاروان زده و کشتی شکسته و مردم زیان رسیده را تفقد حال به کمابیش بکند که اعظم مهمات است.
۴۴. مستأجر بوستان و ضامن مستغلات را که دخل به مشروط وفا نکرده باشد در استیفای مضمون سخت نگیرد و به آخر معامله چیزی مسامحه کند و بار دیگر عملی از آن با منفعت تر ارزانی دارد تا منتفع گردد.
۴۵ هنرمندان را نکو دارد تا بی‌هنران راغب شوند و هنر پرورند و فضل و ادب شایع گردد و مملکت را جمال بیفزاید.
۴۶. بنده‌ای را که در عملی تقصیر کرده باشد و خدمتی به شرط به جای آورده چون مدتی مالش عزلت خورد، دیگر بار عمل فرماید که جبر بطال از تخلیص زندانیان به ثواب کمتر نیست.
۴۷. مردم سختی دیده محنت کشیده را خدمت فرماید که به جان در راستی بکوشند از بیم بینوایی.
۴۸. لشکریان را نکو دارد و به انواع ملاطفت دل به دست آرد که دشمنان در دشمنی متفقند تا دوستان در دوستی مختلف نباشند.
۴۹. سپاهی که از صف کارزار از دشمن بگریزد بباید کشت که خونبهای خود به سلف خورده است. سپاهی را که سلطان نان می‌دهد بهای جان می‌دهد پس اگر بگریزد خونش شاید که بریزند.
۵۰. عامل مردم آزار را عمل ندهد که دعای بد بد و تنها نکنند و الباقی مفهوم.
۵۱. از جمله حقوق پادشاهان ماضی بر وارث مملکت، یکی آن است که دوستان و جلیسان پدر را عزّت و حرمت دارد و مهمل نگذارد.
۵۲. پادشاهان به رعیّت پادشاهند پس چون رعیّت بیازارند دشمن ملک خویشند.
۵۳. پادشاهان سرند و رعیّت جسد پس نادان سری باشد که جسد خود را به دندان پاره کند.
۵۴. حالی که بخواهد که در افواه نیفتد با خواص هم نگوید هر چند که دوستان مخلص باشند که مر دوستان را همچنین دوستان خالص باشند مسلسل هم بر این قیاس.
۵۵. همه حالی با دوستان نگوید که دوستی همه وقتی نماند.
۵۶. روی از حکایت درویشان و مهمّات ایشان در نکشد و به لطف با ایشان گوید و به رغبت بشنود.
۵۷. صاحب فرمان را تحمل زحمت فرمانبران واجب است تا مصلحتی که دارند فوت نشود، باید که مراد همه بجوید و حاجات هر یکی را به حسب مراد بر آورده گرداند که حاکم تند ترشروی پیشوایی را نشاید.
خداوند فرمان و رای و شکوه ز غوغای مردم نگردد ستوه
یکی مظلمه پیش حجاج یوسف برد، جوابش نگفت و التفاتش نکرد. مرد بخندید و به خنده می‌رفت و می‌گفت این از خدای متکبّرتر است. به حجّاج رسانیدند. بخواندش که این چرا گفتی؟ گفت از برای آنکه خدا با موسی سخن گفت و تو را از دل نمی آید که با خلق خدای سخن گویی. حجاج این سخن بشنید و انصافش بداد.
۵۸. عقوبت آن کس که در حق بی گناهی افترا کند آن است که به خصمش سپارند تا دمار از روزگار او برآورد و دیگران از فضیحت او نصیحت پذیرند و عبرت گیرند.
۵۹. اهل قلم را از عمل به عمل و از جای به جای نقل فرماید هر چند، تا اگر تخلیطی رود پوشیده نماند.
۶۰. به نزل و هدیه و پیشکشی و تحفه و نوباوه که پیش سلطان آرند پاداش کند و در مقابل امثال هدایا تعجیل کند و تأخیر از اندازه بیرون نرود.
۶۱. در چشم غریبان روا باشد پادشاه را مهیب نشستن و هیبت نمودن اما در خلوت خاصان گشاده‌روی اولی‌تر و خوش‌طبع و آمیزگار.
۶۲. دو کس را که با یکدیگر الفتی زیادت نداشته باشند در عمل انباز گرداند تا با خیانت یکدیگر نسازند.
چو گرگان پسندند بر هم گزند برآساید اندر میان گوسپند
۶۳. سلطان خردمند رعیّت را نیازارد تا چون دشمن برونی زحمت دهد، از دشمن اندرونی ایمن باشد.
۶۴. سرحدبانان را وصیت کند بر رعیت بیگانه دراز دستی ناکردن، تا مملکت از هر دو طرف ایمن باشد.
۶۵. بنده را که به گناهی شنیع از نظر براند، حقّ خدمت قدیمش به یکبار فراموش نکند.
۶۶. صد عیب و خطا بر یکی از خدمتکاران روا باشد که بپوشند و عفو کنند عزت آبا و اجداد محترم او را.
۶۷. پروردۀ نعمت را چون به جرمی که مستوجب هلاک است خون بریزد اهل و عیالش را معطل نگذارد.
۶۸. لشکریان را که در جنگ عدو کشته شوند برگ و معاش از فرزندان و متعلّقان او دریغ ندارد.
۶۹. چندان که تواند با غریب و شهری و خویش و بیگانه و خاص و عام رفق و تواضع کند که به منصب زیان ندارد و در دل و چشم ایشان شیرین گردد.
۷۰. خداوند فرمان چون خواهد که خطایی ببخشد اثر عنایت فرا نماید، بزرگان به فراست معلوم کنند و شفاعت بخواهند؛ پس آنگه به عهد و توبه و شرط صلاحیت، گناه آن کس عفو کند.
۷۱. خداوندان شوکت را چون به زندان فرستد عزّت و حرمت دارد و ملبوس و مأکول و مشروب و منکوح و ندیم و اسباب عیش مهیا دارد که معنی یومان همین است که بینوایی نبرد. الدّهر یومان یوم لی و یوم لک.
۷۲. از جمله حسن تدبیر پادشاه یکی آن است که با خصم قوی در نپیچد و بر ضعیف جور نکند که پنجه با غالب افکندن نه مصلحت است و دست ضعیفان بر پیچیدن نه مروت.
۷۳. دل دوستان آزردن مراد دشمنان برآوردن است.
۷۴. ظلم صریح از گناه خاصان تن زدن است و عامیان را گردن زدن.
۷۵. حاکم عادل به مثال دیوار محکم است، هر گه که میل کند بدان که روی در خرابی دارد.