In Praise of God

به نام خداوندِ جان‌آفرین حکیمِ سخن‌ در زبان‌آفرین خداوند بخشندهٔ دستگیر کریم خطابخش پوزش‌پذیر عزیزی که هر کز درش سر بتافت به هر در که شد هیچ عزّت نیافت سر پادشاهان گردن‌فراز به درگاه او بر زمینِ نیاز نه گردن‌کشان را بگیرد به فور نه عذرآوران را براند به جور وگر خشم گیرد ز کردارِ زشت چو بازآمدی ماجرا درنوشت اگر با پدر جنگ جوید کسی پدر بی‌گمان خشم گیرد بسی وگر خویش راضی نباشد ز خویش چو بیگانگانش براند ز پیش وگر بنده چابک نباشد به کار عزیزش ندارد خداوندگار وگر بر رفیقان نباشی شفیق به فرسنگ بگریزد از تو رفیق وگر ترکِ خدمت کند لشکری شود شاهِ لشکرکُش از وی بری ولیکن خداوندِ بالا و پست به عصیان، درِ رزق بر کس نبست دو کونش یکی قطره از بحرِ علم گنه بیند و پرده پوشد به حلم ادیمِ زمین، سفرهٔ عام اوست بر این خوان یغما چه دشمن چه دوست اگر بر جفاپیشه بشتافتی که از دست قهرش امان یافتی؟ بری ذاتش از تهمتِ ضد و جنس غنی، ملکش از طاعتِ جن و انس پرستارِ امرش همه چیز و کس بنی‌آدم و مرغ و مور و مگس چنان پهن خوان کرم گسترد که سیمرغ در قاف قسمت خورد لطیف کرم‌گستر کارساز که دارای خَلق است و دانای راز مر او را رسد کبریا و منی که ملکش قدیم است و ذاتش غنی یکی را به سر بر نهد تاج بخت یکی را به خاک اندر آرد ز تخت کلاهِ سعادت یکی بر سرش گلیمِ شقاوت یکی در برش گلستان کند آتشی بر خلیل گروهی به آتش بَرَد ز آب نیل گر آن است، منشورِ احسان اوست ور این است، توقیعِ فرمان اوست پسِ پرده بیند عمل‌های بد هم او پرده پوشد به آلای خَوْد به تهدید اگر برکشد تیغِ حکم بمانند کروبیان صُمّ و بکم وگر دردهد یک صلای کرم عزازیل گوید نصیبی برم به درگاهِ لطف و بزرگیش بر بزرگان نهاده بزرگی ز سر فروماندگان را به رحمت قریب تضرع‌کنان را به دعوت مجیب بر احوالِ نابوده، علمش بصیر به اسرارِ ناگفته، لطفش خبیر به قدرت، نگهدارِ بالا و شیب خداوندِ دیوانِ روزِ حسیب نه مستغنی از طاعتش پشت کس نه بر حرف او جای انگشت کس قدیمی نکوکارِ نیکی‌ پسند به کلک قضا در رحم نقش‌بند ز مشرق به مغرب مه و آفتاب روان کرد و بنهاد گیتی بر آب زمین از تبِ لرزه آمد ستوه فروکوفت بر دامنش میخِ کوه دهد نطفه را صورتی چون پری که کرده‌ست بر آب صورتگری؟ نهد لعل و پیروزه در صلبِ سنگ گل لعل در شاخ پیروزه‌ رنگ ز ابر افکند قطره‌ای سویِ یَم ز صلب افکند نطفه‌ای در شکم از آن قطره لولوی لالا کند وز این، صورتی سروبالا کند بر او علم یک ذره پوشیده نیست که پیدا و پنهان به نزدش یکی‌ست مهیاکنِ روزیِ مار و مور اگر چند بی‌دست‌وپای‌اند و زور به امرش وجود از عدم نقش بست که داند جز او کردن از نیست، هست؟ دگر ره به کتمِ عدم در برد وز آنجا به صحرای محشر برد جهان مُتَّفِق بر الهیتش فرومانده از کُنهِ ماهیتش بشر ماورای جلالش نیافت بصر منتهای جمالش نیافت نه بر اوجِ ذاتش پرد مرغِ وهم نه در ذیلِ وصفش رسد دستِ فهم در این ورطه کشتی فرو شد هزار که پیدا نشد تخته‌ای بر کنار چه شب‌ها نشستم در این سِیر، گم که دِهشَت گرفت آستینم که قُم محیط است علم مَلِک بر بسیط قیاس تو بر وی نگردد محیط نه ادراک در کُنهِ ذاتش رسید نه فکرت به غورِ صفاتش رسید توان در بلاغت به سَحبان رسید نه در کُنهِ بی‌چون سُبحان رسید که خاصان در این ره فَرَس رانده‌اند به لااحصیٖ از تک فرومانده‌اند نه هر جای مرکب توان تاختن که جاها سپر باید انداختن وگر سالکی مَحرمِ راز گشت ببندند بر وی در بازگشت کسی را در این بزم ساغر دهند که داروی بیهوشی‌اش دَردهند یکی باز را دیده بردوخته‌ست یکی دیده‌ها باز و پر سوخته‌ست کسی ره سوی گنج قارون نَبُرد وگر بُرد، ره باز بیرون نبرد بمردم در این موج دریای خون کز او کس نبرده‌ست کشتی برون اگر طالبی کاین زمین طی کنی نخست اسبِ بازآمدن پی کنی تأمل در آیینهٔ دل کنی صفایی به‌تدریج حاصل کنی مگر بویی از عشق مستت کند طلبکارِ عهدِ الستت کند به پای طلب ره بدان جا بری وز آنجا به بالِ محبت پری بِدَرَّد یقین پرده‌های خیال نماند سراپرده إلّا جلال دگر مرکبِ عقل را پویه نیست عنانش بگیرد تَحَیَّر که بیست در این بحر جز مردِ راعی نرفت گم آن شد که دنبال داعی نرفت کسانی کز این راه برگشته‌اند برفتند بسیار و سرگشته‌اند خلاف پیمبر کسی ره گزید که هرگز به منزل نخواهد رسید مپندار سعدی که راه صفا توان رفت جز بر پی مصطفی

کریم السجایا جمیل الشیم نبی البرایا شفیع الامم امام رسل، پیشوای سبیل امین خدا، مهبط جبرئیل شفیع الوری، خواجهٔ بعث و نشر امام الهدی، صدر دیوان حشر کلیمی که چرخ فلک طور اوست همه نورها پرتو نور اوست شفیع مطاع نبی کریم قسیم جسیم نسیم وسیم یتیمی که ناکرده قرآن درست کتب‌خانهٔ چند ملت بشست چو عزمش برآهخت شمشیر بیم به معجز میان قمر زد دو نیم چو صیتش در افواه دنیا فتاد تزلزل در ایوان کسری فتاد به لا قامت لات بشکست خرد به اعزاز دین آب عزی ببرد نه از لات و عزی برآورد گرد که تورات و انجیل منسوخ کرد شبی بر نشست از فلک برگذشت به تمکین و جاه از ملک درگذشت چنان گرم در تیه قربت براند که بر سدره جبریل از او بازماند بدو گفت سالار بیت‌الحرام که ای حامل وحی برتر خرام چو در دوستی مخلصم یافتی عنانم ز صحبت چرا تافتی؟ بگفتا فراتر مجالم نماند بماندم که نیروی بالم نماند اگر یک سر موی برتر پرم فروغ تجلی بسوزد پرم نماند به عصیان کسی در گرو که دارد چنین سیدی پیشرو چه نعت پسندیده گویم تو را؟ علیک السلام ای نبی الوری درود ملک بر روان تو باد بر اصحاب و بر پیروان تو باد نخستین ابوبکر پیر مرید عمر، پنجه بر پیچ دیو مرید خردمند عثمان شب زنده‌دار چهارم علی، شاه دلدل سوار خدایا به حق بنی فاطمه که بر قولم ایمان کنم خاتمه اگر دعوتم رد کنی ور قبول من و دست و دامان آل رسول چه کم گردد ای صدر فرخنده پی ز قدر رفیعت به درگاه حی که باشند مشتی گدایان خیل به مهمان دارالسلامت طفیل خدایت ثنا گفت و تبجیل کرد زمین بوس قدر تو جبریل کرد بلند آسمان پیش قَدْرَت خجل تو مخلوق و آدم هنوز آب و گل تو اصل وجود آمدی از نخست دگر هرچه موجود شد فرع توست ندانم کدامین سخن گویمت که والاتری زانچه من گویمت تو را عز لولاک تمکین بس است ثنای تو طه و یس بس است چه وصفت کند سعدی ناتمام؟ علیک الصلوة ای نبی السلام

در اقصای عالم بگشتم بسی به سر بردم ایام با هر کسی تمتع به هر گوشه‌ای یافتم ز هر خرمنی خوشه‌ای یافتم چو پاکان شیراز، خاکی‌نهاد ندیدم، که رحمت بر این خاک باد تولای مردان این پاک‌بوم برانگیختم خاطر از شام و روم دریغ آمدم زآن همه بوستان تهیدست رفتن سوی دوستان به دل گفتم از مصر قند آورند برِ دوستان ارمغانی برند مرا گر تهی بود از آن قند، دست سخن‌های شیرین‌تر از قند هست نه قندی که مردم به صورت خورند که ارباب معنی به کاغذ برند چو این کاخ دولت بپرداختم بر او دَه در از تربیت ساختم یکی باب عدل است و تدبیر و رای نگهبانی خلق و ترس خدای دُوُمْ باب احسان نهادم اساس که مُنعم کند فضل حق را سپاس سوم باب عشق است و مستی و شور نه عشقی که بندند بر خود بزور چهارم تواضع، رضا پنجمین ششم ذکر مرد قناعت‌گزین به هفتم در، از عالم تربیت به هشتم در، از شُکر بر عافیت نهم بابِ توبه است و راهِ صواب دهم در مناجات و ختم کتاب به روز همایون و سال سعید به تاریخ فرّخ میان دو عید ز ششصد فزون بود پنجاه و پنج که پُر دُر شد این نامبردار گنج بمانده‌ست با دامنی گوهرم هنوز از خجالت به زانو سرم که در بحرِ لؤلؤ صدف نیز هست درختِ بلند است در باغ و پست الا ای خردمند پاکیزه‌خوی خردمند نشنیده‌ام عیب‌جوی قبا گر حریر است و گر پرنیان به ناچار حَشوَش بود در میان تو گر پرنیانی نیابی، مجوش کرم کار فرما و حشوش بپوش ننازم به سرمایهٔ فضلِ خویش به دریوزه آورده‌امْ دستْ پیش شنیدم که در روز امیّد و بیم بَدان را به نیکان ببخشد کریم تو نیز اَر بدی بینیم در سَخُن به خلق جهان‌آفرین کار کن چو بیتی پسند آیدت از هزار به مردی، که دست از تَعنَّت بدار همانا که در فارس انشای من چو مشک است بی‌قیمت اندر خُتن چو بانگ دهل هولم از دور بود به غیبت درم عیبْ مستور بود گل آورد سعدیْ سوی بوستان به شوخی و فلفل به هندوستان چو خرما به شیرینی اندوده پوست چو بازش کنی استخوانی در اوست

مرا طبع از این نوع خواهان نبود سر مدحت پادشاهان نبود ولی نظم کردم به نام فلان مگر باز گویند صاحبدلان که سعدی که گوی بلاغت ربود در ایام بوبکر بن سعد بود سزد گر به دورش بنازم چنان که سید به دوران نوشیروان جهانبان دین‌پرور دادگر نیامد چو بوبکر بعد از عمر سر سرفرازان و تاج مهان به دوران عدلش بناز، ای جهان گر از فتنه آید کسی در پناه ندارد جز این کشور آرامگاه فطوبی لباب کبیت العتیق حوالیه من کل فج عمیق ندیدم چنین گنج و ملک و سریر که وقف است بر طفل و درویش و پیر نیامد برش دردناک غمی که ننهاد بر خاطرش مرهمی طلبکار خیر است امیدوار خدایا امیدی که دارد برآر کله گوشه بر آسمان برین هنوز از تواضع سرش بر زمین گدا گر تواضع کند خوی اوست ز گردن فرازان تواضع نکوست اگر زیردستی بیفتد چه خاست؟ زبردست افتاده مرد خداست نه ذکر جمیلش نهان می‌رود که صیت کرم در جهان می‌رود چنویی خردمند فرخ نژاد ندارد جهان تا جهان است، یاد نبینی در ایام او رنجه‌ای که نالد ز بیداد سرپنجه‌ای کس این رسم و ترتیب و آیین ندید فریدون با آن شکوه، این ندید از آن پیش حق پایگاهش قوی است که دست ضعیفان به جاهش قوی است چنان سایه گسترده بر عالمی که زالی نیندیشد از رستمی همه وقت مردم ز جور زمان بنالند و از گردش آسمان در ایام عدل تو ای شهریار ندارد شکایت کس از روزگار به عهد تو می‌بینم آرام خلق پس از تو ندانم سرانجام خلق هم از بخت فرخنده فرجام توست که تاریخ سعدی در ایام توست که تا بر فلک ماه و خورشید هست در این دفترت ذکر جاوید هست ملوک ار نکو نامی اندوختند ز پیشینگان سیرت آموختند تو در سیرت پادشاهی خویش سبق بردی از پادشاهان پیش سکندر به دیوار رویین و سنگ بکرد از جهان راه یأجوج تنگ تو را سد یأجوج کفر از زر است نه رویین چو دیوار اسکندر است زبان آوری کاندر این امن و داد سپاست نگوید زبانش مباد زهی بحر بخشایش و کان جود که مستظهرند از وجودت وجود برون بینم اوصاف شاه از حساب نگنجد در این تنگ میدان کتاب گر آن جمله را سعدی انشا کند مگر دفتری دیگر املا کند فروماندم از شکر چندین کرم همان به که دست دعا گسترم جهانت به کام و فلک یار باد جهان آفرینت نگهدار باد بلند اخترت عالم افروخته زوال اختر دشمنت سوخته غم از گردش روزگارت مباد وز اندیشه بر دل غبارت مباد که بر خاطر پادشاهان غمی پریشان کند خاطر عالمی دل و کشورت جمع و معمور باد ز ملکت پراکندگی دور باد تنت باد پیوسته چون دین، درست بداندیش را دل چو تدبیر، سست درونت به تأیید حق شاد باد دل و دین و اقلیمت آباد باد جهان آفرین بر تو رحمت کناد دگر هرچه گویم فسانه‌ست و باد همینت بس از کردگار مجید که توفیق خیرت بود بر مزید نرفت از جهان سعد زنگی به درد که چون تو خلف نامبردار کرد عجب نیست این فرع از آن اصل پاک که جانش بر اوج است و جسمش به خاک خدایا بر آن تربت نامدار به فضلت که باران رحمت ببار گر از سعد زنگی مثل ماند یاد فلک یاور سعد بوبکر باد

اتابک محمد شه نیکبخت خداوند تاج و خداوند تخت جوان جوان‌بخت روشن‌ضمیر به دولت جوان و به تدبیر پیر به دانش بزرگ و به همت بلند به بازو دلیر و به دل هوشمند زهی دولت مادر روزگار که رودی چنین پرورد در کنار به دست کرم آب دریا ببرد به رفعت محل ثریا ببرد زهی چشم دولت به روی تو باز سر شهریاران گردن فراز صدف را که بینی ز دردانه پر نه آن قدر دارد که یکدانه در تو آن در مکنون یکدانه‌ای که پیرایهٔ سلطنت خانه‌ای نگه دار یارب به چشم خودش بپرهیز از آسیب چشم بدش خدایا در آفاق نامی کنش به توفیق طاعت گرامی کنش مقیمش در انصاف و تقوی بدار مرادش به دنیا و عقبی برآر غم از دشمن ناپسندش مباد وز اندیشه بر دل گزندش مباد بهشتی درخت آورد چون تو بار پسر نامجوی و پدر نامدار از آن خاندان خیر بیگانه دان که باشند بدخواه این خاندان زهی دین و دانش، زهی عدل و داد زهی ملک و دولت که پاینده باد نگنجد کرمهای حق در قیاس چه خدمت گزارد زبان سپاس؟ خدایا تو این شاه درویش دوست که آسایش خلق در ظل اوست بسی بر سر خلق پاینده دار به توفیق طاعت دلش زنده دار برومند دارش درخت امید سرش سبز و رویش به رحمت سفید به راه تکلف مرو سعدیا اگر صدق داری بیار و بیا تو منزل شناسی و شه راهرو تو حقگوی و خسرو حقایق شنو چه حاجت که نه کرسی آسمان نهی زیر پای قزل ارسلان مگو پای عزت بر افلاک نه بگو روی اخلاص بر خاک نه بطاعت بنه چهره بر آستان که این است سر جاده راستان اگر بنده‌ای سر بر این در بنه کلاه خداوندی از سر بنه به درگاه فرمانده ذوالجلال چو درویش پیش توانگر بنال چو طاعت کنی لبس شاهی مپوش چو درویش مخلص برآور خروش که پروردگارا توانگر تویی توانا و درویش پرور تویی نه کشور خدایم نه فرماندهم یکی از گدایان این درگهم تو بر خیر و نیکی دهم دسترس وگر نه چه خیر آید از من به کس؟ دعا کن به شب چون گدایان به سوز اگر می‌کنی پادشاهی به روز کمر بسته گردن کشان بر درت تو بر آستان عبادت سرت زهی بندگان را خداوندگار خداوند را بندهٔ حق گزار

حکایت کنند از بزرگان دین حقیقت شناسان عین الیقین که صاحبدلی بر پلنگی نشست همی راند رهوار و ماری به دست یکی گفتش: ای مرد راه خدای بدین ره که رفتی مرا ره نمای چه کردی که درنده رام تو شد نگین سعادت به نام تو شد؟ بگفت ار پلنگم زبون است و مار وگر پیل و کرکس، شگفتی مدار تو هم گردن از حکم داور مپیچ که گردن نپیچد ز حکم تو هیچ چو حاکم به فرمان داور بود خدایش نگهبان و یاور بود محال است چون دوست دارد تو را که در دست دشمن گذارد تو را ره این است، روی از طریقت متاب بنه گام و کامی که داری بیاب نصیحت کسی سودمند آیدش که گفتار سعدی پسند آیدش