EnglishLet me now adorn the throne and crown of King Hormozd, bright as the moon.
No harm came to the kingdom from him; his only flaw was that he made too many promises.
When great King Hormozd took the throne, the sheep and the wolf came to drink at the same water.
He said: You renowned wise ones, seasoned leaders who have traveled the world and seen its ways,
Let us strive to bring goodness and justice. Blessed is the one who remembers a father's counsel.
Since God, the giver of good and goodness itself, gave us this royal crown,
I will make you full partners in doing good; I do not want any secret of yours kept from me.
Know that whoever is arrogant is deeply unpleasant to the great.
A man who leads with stubbornness will keep his neediness fresh all year long.
Envy is the sword of the ignorant, yet fortune keeps smiling on such a man.
And anyone ashamed of doing honest work will find his life and livelihood cramped.
The heart of a base man is full of greed; keep away from the vile as much as you can.
Whoever you find without knowledge, do not let your path run past his door.
It is through the wise, cultured, and thoughtful man that the throne of kingship stands forever.
Keep your heart alive with learning and wit; in this world, avoid evil as much as you can.
Wisdom is like water and knowledge like soil; know that these two are not separate from each other.
If a king's heart has drifted from love, it would be no wonder should it come back.
May everyone who serves under me be joyful and devoted to God.
May wisdom, seen and unseen, be our companion in pleasing the Creator of the world.
When a wise or pious person speaks somewhere about the king,
let every word be weighed with care, for fine speech never grows old.
You should speak nothing but good, and if someone speaks ill, take care not to listen.
The king's heart sees your secret, and his ear hears your voice.
What did that eloquent, attentive speaker say? That even the wall has ears for your words.
The whole assembly called out blessings on that clear-sighted, pure-hearted king.
That great gathering dispersed, all of them glad beneath that sheltering cypress.
That knowledge-loving king upheld the customs of Shapur and King Ardeshir.
The whole world grew happy through him; how good is a king who gives and does justice.
He ruled with modesty and justice, and so time passed on in this way.
But time scattered camphor where musk had been; the roses and redbuds in the garden withered.
His straight cypress figure bent like a bow, though he was not the sort a king should suspect.
He was not glad of the world for long; that just king came to his end.
Original
بخش ۱
سر گاه و دیهیم شاه اورمزد
بیارایم اکنون چو ماه اورمزد
ز شاهی برو هیچ تاوان نبود
ازان بد که عهدش فراوان نبود
چو بنشست شاه اورمزد بزرگ
به آبشخور آمد همی میش و گرگ
چنین گفت کای نامور بخردان
جهان گشته و کار دیده ردان
بکوشیم تا نیکی آریم و داد
خنک آنک پند پدر کرد یاد
چو یزدان نیکی‌دهش نیکوی
بما داد و تاج سر خسروی
به نیکی کنم ویژه انبازتان
نخواهم که بی من بود رازتان
بدانید کان کو منی فش بود
بر مهتران سخت ناخوش بود
ستیزه بود مرد را پیش رو
بماند نیازش همه ساله نو
همان رشک شمشیر نادان بود
همیشه برو بخت خندان بود
دگر هرک دارد ز هر کار ننگ
بود زندگانی و روزیش تنگ
در آز باشد دل سفله مرد
بر سفلگان تا توانی مگرد
هرانکس که دانش نیابی برش
مکن ره‌گذر تازید بر درش
به مرد خردمند و فرهنگ و رای
بود جاودان تخت شاهی به پای
دلت زنده باشد به فرهنگ و هوش
به بد در جهان تا توانی مکوش
خرد همچو آبست و دانش زمین
بدان کاین جدا و آن جدا نیست زین
دل شاه کز مهر دوری گرفت
اگر بازگردد نباشد شگفت
هرانکس که باشد مرا زیردست
همه شادمان باد و یزدان‌پرست
به خشنودی کردگار جهان
خرد یار باد آشکار و نهان
خردمند گر مردم پارسا
چو جایی سخن راند از پادشا
همه سخته باید که راند سخن
که گفتار نیکو نگردد کهن
نباید که گویی به جز نیکوی
وگر بد سراید نگر نشنوی
ببیند دل پادشا راز تو
همان بشنود گوش آواز تو
چه گفت آن سخن‌گوی پاسخ نیوش
که دیوار دارد به گفتار گوش
همه انجمن خواندند آفرین
بران شاه بینادل و پاک‌دین
پراگنده گشت آن بزرگ انجمن
همه شاد زان سرو سایه فگن
همان رسم شاپور شاه اردشیر
همی داشت آن شاه دانش‌پذیر
جهانی سراسر بدو گشت شاد
چه نیکو بود شاه با بخش و داد
همی راند با شرم و با داد کار
چنین تا برآمد برین روزگار
بگسترد کافور بر جای مشک
گل و ارغوان شد به پالیز خشک
سهی سرو او گشت همچون کمان
نه آن بود کان شاه را بدگمان
نبود از جهان شاد بس روزگار
سرآمد بران دادگر شهریار
When he knew there was no escaping death, he wept many tears of blood.
He spread a carpet in his hall and ordered that Bahram be brought before him.
He said to him: My noble-born son, you who have risen high in courage and knowledge,
Now kingship turns its face to me, since it has made my cheeks the color of my hair.
It has bent the tall cypress into a stoop and drained the red rose of its bloom.
Now that your day has come, be a ruler; be wise, and harm no one.
Take care never to turn away from someone seeking justice, and never pardon the crimes of tyrants.
Do not let your tongue circle around lies, if you want your crown to keep its shine.
Let your spirit be wisdom and your guide be modesty, your speech fine and your voice gentle.
May the victorious Lord be your friend, and may the hearts of your subjects be yours to win.
Set aside spite and stay far from passion; never let desire become your master.
The slanderer, the ignorant, the schemer, none of these should find their way to your presence.
From a fool you gain nothing but harm; see that you never even look at the ignorant.
Know this: the shameless, the endless talker, finds no honor in anyone's eyes.
Make wisdom your ruler and anger your slave; do not lose your temper with a devout man.
Take care that greed does not gather around you, for greed brings anger, fear, and need.
Practice patience and honesty in all things; cut crookedness and flaw from your heart.
Guard yourself so your name does not turn foul, for the ill-famed never see their wishes fulfilled.
Never turn from the path of wisdom; haste brings your heart regret.
Patience makes truths clear; you must not turn your head from the path of wisdom.
The patient do not fly into rage; they close their eyes to what should not be.
But if patience goes past its limit, the bold begin to think it weakness.
Whoever sits upon the throne should let wisdom mediate between the two roads.
Neither weak nor rash in your affairs, let wisdom be the guide of your soul.
Take care that faultfinding people find no honor near you.
Do not seek friendship from an enemy, even if he calls you his king.
He is a tree green in leaf but bitter in fruit; grip its trunk and only its top comes free.
Whether you are on the heights or in the depths, you must not give your head to deceit.
Hold no evil thought even in your heart; the ill-wisher meets an evil fate.
Wherever a commander breaks his word, the famed assembly laughs at him.
Hold to wisdom, for it is the adornment of your soul; keep your word and your promise.
It also adorns the crown, the treasury, and the army, mirroring the turning of the sun and moon.
Take care not to build your wealth by force, for this fleeting house will end for you too.
Take counsel with no one but the wise; do not stray from the ways of kings.
Frighten the ill-wisher with your army; look deeply, before and behind.
A flatterer who, to serve his own desire, praises someone who does not deserve it,
seeks your downfall through such words; do not let him grow old in your presence.
The one whose praise is truly useful, do not count him a mere man of this world.
For God asks for no flattery; and empty praise wears away the heart of the one it praises.
Whoever turns a blind eye to the guilty and lightly swallows his anger,
that guilt grows greater every day; then haste comes, and the heart fills with blood.
Whoever picks a fight with the sea's water is no wise man.
Let your heart be the archer and your tongue the arrow; do not take these words of mine lightly.
When the feathers are set and your aim is true, place the target where your will desires.
Align your tongue and your wisdom with your heart, and then speak however you wish.
Whoever has a brain in his head, all his counsel and speech are excellent.
Whenever you sit with a counselor, arrange your words in private, not before a crowd.
If your judgment is backed by experience, your days will always be growing.
Your soul grows more alert against the enemy, and your heart, mind, and judgment more world-conquering.
The one whose desire runs ahead of him, know that his judgment will never ring true.
If a friend finds you with a bright face, it adds color and fragrance to your name.
Turn a frowning face to your enemy; make the ill-wisher's face go pale.
Give whatever you wish to those who deserve it, for your treasure belongs to the worthy.
As far as you can, kill envy in your soul and heart, for envy brings hot, bloody tears.
Whenever a king gives way to envy, the pious condemn him.
When the fortunate scribe had written down the counsel, he brought it and set it before the vizier.
The king drew a cold breath, and then those ruby cheeks turned yellow.
When the crowned king's colored face grew dark, Bahram's heart was struck numb with that grief.
For forty days he was mourning and downcast, the high throne dusty and empty of use.
So it has always been while the sphere has turned: sometimes full of pain, sometimes full of love.
If you have any sense, do not count it a friend, for it will get its hands on your very skin in your pain.
The night of Ohrmazd has come, and the month of Dey; rest from speaking and lift the cup of wine.
Now set the affairs of Bahram's crown in order, for he did not remain long in his kingship.
Original
بخش ۲
چو دانست کز مرگ نتوان گریخت
بسی آب خونین ز دیده بریخت
بگسترد فرش اندر ایوان خویش
بفرمود کامدش بهرام پیش
بدو گفت کای پاک‌زاده پسر
به مردی و دانش برآورده سر
به من پادشاهی نهادست روی
که رنگ رخم کرد همرنگ موی
خم آورد بالای سرو سهی
گل سرخ را داد رنگ بهی
چو روز تو آمد جهاندار باش
خردمند باش و بی‌آزار باش
نگر تا نپیچی سر از دادخواه
نبخشی ستمکارگان را گناه
زبان را مگردان به گرد دروغ
چو خواهی که تاج از تو گیرد فروغ
روانت خرد باد و دستور شرم
سخن گفتن خوب و آواز نرم
خداوند پیروز یار تو باد
دل زیردستان شکار تو باد
بنه کینه و دور باش از هوا
مبادا هوا بر تو فرمانروا
سخن چین و بی‌دانش و چاره‌گر
نباید که یابد به پیشت گذر
ز نادان نیابی جز از بتری
نگر سوی بی‌دانشان ننگری
چنان دان که بی‌شرم و بسیارگوی
نبیند به نزد کسی آب‌روی
خرد را مه و خشم را بنده‌دار
مشو تیز با مرد پرهیزگار
نگر تا نگردد به گرد تو آز
که آز آورد خشم و بیم و نیاز
همه بردباری کن و راستی
جدا کن ز دل کژی و کاستی
بپرهیز تا بد نگرددت نام
که بدنام گیتی نبیند به کام
ز راه خرد ایچ گونه متاب
پشیمانی آرد دلت را شتاب
درنگ آورد راستیها پدید
ز راه خرد سر نباید کشید
سر بردباران نیاید به خشم
ز نابودنیها بخوابند چشم
وگر بردباری ز حد بگذرد
دلاور گمانی به سستی برد
هرانکس که باشد خداوند گاه
میانجی خرد را کند بر دو راه
نه سستی نه تیزی به کاراندرون
خرد باد جان ترا رهنمون
نگه دار تا مردم عیب‌جوی
نجوید به نزدیک تو آب‌روی
ز دشمن مکن دوستی خواستار
وگر چند خواند ترا شهریار
درختی بود سبز و بارش کبست
وگر پای گیری سر آید به دست
اگر در فرازی و گر در نشیب
نباید نهادن سر اندر فریب
به دل نیز اندیشهٔ بد مدار
بداندیش را بد بود روزگار
سپهبد کجا گشت پیمان‌شکن
بخندد بدو نامدار انجمن
خردگیر کآرایش جان تست
نگهدار گفتار و پیمان تست
هم آرایش تاج و گنج و سپاه
نمایندهٔ گردش هور و ماه
نگر تا نسازی ز بازوی گنج
که بر تو سرآید سرای سپنج
مزن رای جز با خردمند مرد
از آیین شاهان پیشی مگرد
به لشکر بترسان بداندیش را
به ژرفی نگه کن پس و پیش را
ستاینده‌ای کو ز بهر هوا
ستاید کسی را همی ناسزا
شکست تو جوید همی زان سخن
ممان تا به پیش تو گردد کهن
کسی کش ستایش بیاید به کار
تو او را ز گیتی به مردم مدار
که یزدان ستایش نخواهد همی
نکوهیده را دل بکاهد همی
هرانکس که او از گنهکار چشم
بخوابید و آسان فرو برد خشم
فزونیش هر روز افزون شود
شتاب آورد دل پر از خون شود
هرانکس که با آب دریا نبرد
بجوید نباشد خردمند مرد
کمان دار دل را زبانت چو تیر
تو این گفته‌های من آسان مگیر
گشاد پرت باشد و دست راست
نشانه بنه زان نشان کت هواست
زبان و خرد با دلت راست کن
همی ران ازان سان که خواهی سخن
هرانکس که اندر سرش مغز بود
همه رای و گفتار او نغز بود
هرانگه که باشی تو با رای‌زن
سخنها بیارای بی‌انجمن
گرت رای با آزمایش بود
همه روزت اندر فزایش بود
شود جانت از دشمن آژیرتر
دل و مغز و رایت جهانگیرتر
کسی را کجا پیش رو شد هوا
چنان دان که رایش نگیرد نوا
اگر دوست یابد ترا تازه‌روی
بیفزاید این نام را رنگ و بوی
تو با دشمنت رو پر آژنگ دار
بداندیش را چهره بی‌رنگ دار
به ارزانیان بخش هرچت هواست
که گنج تو ارزانیان را سزاست
بکش جان و دل تا توانی ز رشک
که رشک آورد گرم و خونین سرشک
هرانگه که رشک آورد پادشا
نکوهش کند مردم پارسا
چو اندرز بنوشت فرخ دبیر
بیاورد و بنهاد پیش وزیر
جهاندار برزد یکی باد سرد
پس آن لعل رخسارگان کرد زرد
چو رنگین رخ تاجور تیره شد
ازان درد بهرام دل خیره شد
چهل روز بد سوکوار و نژند
پر از گرد و بیکار تخت بلند
چنین بود تا بود گردان سپهر
گهی پر ز درد و گهی پر ز مهر
تو گر باهشی مشمر او را به دوست
کجا دست یابد بدردت پوست
شب اورمزد آمد و ماه دی
ز گفتن بیاسای و بردار می
کنون کار دیهیم بهرام ساز
که در پادشاهی نماند دراز